Que ten de especial unha vieira? Da familia dos pectínidos, parécese moito a unha ameixa, a un mexillón ou a calquera outro bivalvo. Dentro da súa cuncha escóndese unha criatura musculosa. Moi apreciada polos humanos polo seu valor gastronómico. Con todo, posúe un trazo único que a diferenza doutros moluscos: a súa capacidade para ver o mundo a través de centos de ollos.
Dispostos ao longo do bordo do seu corpo, os ollos da vieira brillan como un colar de diminutas perlas azuis ou verdes. Cada un destes ollos aséntase na punta dun pequeno tentáculo, que pode estenderse lixeiramente máis aló do bordo da súa cuncha.
Aínda que moitos invertebrados teñen ollos que só distinguen entre luz e escuridade, os científicos sospeitaron desde hai tempo que as vieiras son capaces de distinguir imaxes complexas. Esta habilidade podería permitirlles identificar depredadores a tempo e fuxir rapidamente cara a un refuxio seguro.
Con todo, os ollos das vieiras son tan pequenos e tan delicados que entender o seu funcionamento foi un desafío para a ciencia durante décadas.
Unha óptica intricada e sorprendente
A estrutura óptica dos ollos das vieiras é notablemente distinta á dos seres humanos e outros animais.
Neste bivalvo, a luz entra no ollo a través dunha pupila e un cristalino, e pasa por dúas retinas: unha distal e outra proximal. Finalmente, alcanza un espello composto por cristais de guanina na parte posterior do ollo. Este espello curvo reflicte a luz cara ás retinas, onde se xeran sinais neuronais. Estes sinais son enviados a un pequeno ganglio visceral, un grupo de células nerviosas que controla funcións vitais como o intestino e o músculo adutor da vieira.
O funcionamento dos ollos da vieira desconcertou aos científicos durante anos. Segundo as leis da óptica, a retina principal debería recibir imaxes desenfocadas, xa que se atopa demasiado preto do espello. Pero non é así.
Investigacións recentes revelaron que as pupilas das vieiras teñen a capacidade de abrirse e pecharse, aínda que o fan de maneira moito máis lenta que as nosas. O diámetro da súa pupila pode cambiar ata un 50% e a dilatación ou contracción pode levar varios minutos.
A diferenza dos ollos humanos, as vieiras non posúen un iris; no seu lugar, as células da córnea cambian de forma, alterando a súa curvatura e permitindo que o ollo se axuste e forme imaxes máis nítidas.
Os misteriosos espellos das vieiras
Un estudo publicado na revista Science desvelou detalles sobre a complexa estrutura dos espellos oculares das vieiras. Estes están formados por millóns de pequenos mosaicos cadrados de guanina, dispostos en 20 a 30 capas superpostas.
Aínda que os cadrados de guanina son transparentes por si sós, a súa disposición precisa en capas alternadas con finas capas de fluído crea un efecto de espello, reflectindo a luz cara ás dúas retinas da vieira. Este deseño óptico é similar ao utilizado en telescopios reflectores avanzados, como os inventados por Isaac Newton e perfeccionados para a astronomía moderna.
Os investigadores descubriron que esta configuración é ideal para a visión submarina, xa que recupera eficientemente as cores azul e verde, que son menos absorbidas pola auga.
A medida que un feixe de luz atravesa unha gran masa de auga, as frecuencias asociadas ao vermello e ao laranxa atenúanse, mentres que os tons azuis e verdes persisten. Esta adaptación permite ás vieiras utilizar a luz dispoñible de maneira eficiente, enfocando distintas partes do campo visual en cada retina.
Cada unha das dúas retinas da vieira ten unha función distinta: unha encárgase de captar unha imaxe clara da área central fronte ao ollo, o que podería axudarlle a identificar rapidamente os depredadores que se aproximan, permitíndolle escapar mediante o seu característico método de propulsión a chorro.
A outra retina, en cambio, proporciona unha mellor visión periférica, útil para orientarse na procura dun lugar adecuado no fondo mariño onde asentarse e alimentarse.
Innovación inspirada na natureza
A complexidade dos ollos das vieiras e doutros animais inspirou mesmo á NASA, que deseñou detectores de raios X baseados en estruturas oculares similares ás dos bogavantes para estudar fenómenos astronómicos como os buracos negros.
A posibilidade de desenvolver ollos artificiais inspirados nas vieiras podería revolucionar a fotografía submarina, permitindo captar imaxes en condicións de pouca luz sen necesidade de iluminación artificial.
Este descubrimento non só amplía o noso entendemento sobre a bioloxía das vieiras, senón que tamén abre novas posibilidades para a enxeñería de materiais.
A habilidade das vieiras para formar cristais organizados de maneira tan precisa desafía o que os científicos crían posible na creación de materiais ópticos avanzados. Este dominio non só reflicte unha sofisticación evolutiva asombrosa, senón que tamén ofrece unha rica fonte de inspiración para innovacións tecnolóxicas.
A natureza vólvenos dar leccións maxistrais, mostrándonos que, mesmo nos organismos máis pequenos e aparentemente simples, hai solucións enxeñosas que poderían redefinir as nosas propias creacións.
O ollo da vieira, coa súa complexa arquitectura e funcionamento, é un testemuño de como a evolución pode superar a imaxinación humana e servir como modelo para futuros avances.
*Antonio Figueras Huerta é profesor de investigación do Centro Superior de Investigacións Científicas no Instituto de Investigacións Mariñas (IIM-CSIC).
Cláusula de divulgación: Antonio Figueras Huerta non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis alá do cargo académico citado.
