Cada noite, cando cae o sol, a escuridade non chega ao mar. No seu lugar, aparece unha claridade artificial que xa forma parte da paisaxe costeira moderna. Faros, hoteis, portos, plataformas petrolíferas e, mesmo, barcos pesqueiros lanzan feixes de luz que asolagan a superficie e penetran baixa a auga, ata 20 metros de profundidade nalgúns casos.
Non é visible como o plástico, nin se derrama como o petróleo, pero ten consecuencias igual de desestabilizadoras. A contaminación luminosa mariña, un fenómeno coñecido como ALAN (siglas de Artificial Light At Night), xa afecta a máis do 23% das zonas costeiras do planeta. E non só ilumina a costa: documentouse que pode estenderse ata 20 quilómetros dentro do mar.
Ritmos biolóxicos alterados
A vida mariña depende dos ciclos naturais de luz e escuridade. A lúa e as estrelas non son só paisaxe: marcan cando nacer, migrar, alimentarse ou reproducirse.
Un caso alarmante é o das tartarugas mariñas. Durante millóns de anos, as crías orientábanse seguindo o brillo da lúa na auga. Hoxe, en praias urbanas, ata o 93% queda desorientado polas luces artificiais e diríxese terra dentro, con taxas de mortalidade que alcanzan o 70%.
Os corais, pola súa banda, sincronizan a liberación masiva de gametos cos ciclos lunares. Pero a presenza de ALAN en zonas de arrecifes demostrou atrasar ou inhibir completamente este proceso. Estudos recentes mostran que a fecundación pode reducirse nun 40%, debilitando ecosistemas que xa están ao límite polo cambio climático.
Peixes confusos, depredadores oportunistas
A luz artificial tamén altera o comportamento dos peixes. Algunhas especies evitan zonas iluminadas, o que reduce as súas oportunidades de alimentarse ou reproducirse. Outras aproveitan o resplandor para aumentar a súa caza ata nun 20%.
Esta alteración na cadea alimentaria ten efectos en cadea. En zonas portuarias iluminadas, as poboacións de peixes presa diminuíron un 25% e a taxa de supervivencia dos xuvenís redúcese ata nun 30%. Un estudo en Marine Pollution Bulletin revelou que os exemplares xuvenís atraídos por luces costeiras quedan expostos a depredadores, o que altera a dinámica natural do ecosistema.
O ciclo roto do zooplancto
Non só os animais máis visibles sofren as consecuencias. O zooplancto, base de moitas cadeas tróficas mariñas, realiza cada noite unha migración vertical cara á superficie para alimentarse. Esta migración, a maior do planeta en termos de biomasa, interrómpese pola luz artificial, e redúcese ata nun 60% en áreas contaminadas. Tamén se describiu a proliferación de algas tóxicas asociadas a ALAN.
En Estados Unidos, estas floracións de algas, favorecidas polo desequilibrio ecolóxico, xeran perdas económicas de ata 82 millóns de dólares anuais polo seu impacto na pesca e o turismo.
Aves, mamíferos e os efectos invisibles
O dano non se limita ao mundo submarino. A contaminación lumínica afecta a aves mariñas e migratorias. En Estados Unidos, preto de mil millóns de aves chocan cada ano contra edificios ao confundirse coas luces nocturnas. Os mamíferos mariños tamén sofren alteracións nas súas rutas e condutas naturais.
Mesmo en zonas profundas do mar, onde se cría que a luz artificial non chegaba, os focos de plataformas e submarinos teñen efectos sobre a fauna local. Organismos que viviron durante milenios na escuridade absoluta mostran comportamentos alterados, estrés visual e desorientación.
Un problema crecente e aínda sen control
A expansión da iluminación artificial é constante. No mundo, crece entre un 2% e un 3% cada ano. O 80% da poboación mundial vive baixo o efecto do skyglow, o resplandor difuso que impide ver as estrelas e que tamén chega ao mar. A Global Coral Research Initiative advirte que máis do 60 % dos arrecifes do planeta están hoxe expostos a contaminación luminosa.
A diferenza doutras formas de contaminación, a luz pódese apagar. E iso é, precisamente, o que se necesita. Modificar o deseño da iluminación pública, usar luminarias dirixidas ao chan, cambiar lámpadas por ledes de espectro ámbar –menos nocivos para a fauna mariña– e establecer zonas de escuridade protexida son medidas viables e efectivas. Algunhas destas prácticas xa se aplicaron en Florida, mellorando de forma significativa a taxa de supervivencia de tartarugas.
O dereito do mar á escuridade
Normativas máis estritas, planificación urbana responsable e campañas de concienciación poden marcar a diferenza. A protección do ceo nocturno debe considerarse unha cuestión ecolóxica tan relevante como a calidade da auga ou do aire.
Durante séculos, a humanidade acendeu luces para vencer a noite. Hoxe, quizais debamos aprender a respectala. Porque o mar tamén dorme. E se non lle devolvemos a súa escuridade, as especies que dependen dela poderían apagar para sempre.
Cláusula de divulgación: Antonio Figueras Huerta non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis aló do cargo académico citado.
Poderiades corrigir o de *peces presa por peixes presa?