A estas alturas parece indiscutible que a corrupción é un dos peores danos que se poden facer ás sociedades democráticas. O mal uso da autoridade, dos dereitos ou das oportunidades que nos outorga o exercicio do poder é contrario á lei e aos principios morais. Pero a realidade é que se produce unha e outra vez.
Cando (e como) nace este impulso amoral dentro do cerebro? Somos, seica, seres cunha tendencia innata á corrupción?
Anticipemos a resposta afastando fatalismos: a corrupción non é unha enfermidade e, desde logo, non é inevitable.
A neurociencia empezou a explorar como o poder político e o contexto institucional inflúen na actividade cerebral asociada a decisións corruptas ou inmorais. Nun cerebro san, a tentación de adoptar un comportamento corrupto debería crear un conflito entre o deber e a acción. Así, aos estímulos que incentivan a conduta corrupta —como obter beneficios persoais abusando dunha situación vantaxosa— contrapoñeríanse elementos disuasorios —como o medo a un posible castigo—.
Ante este dilema, poderíase anticipar que inclinará a balanza cara a un lado ou cara ao outro en cada individuo?
Recompensa e autocontrol
Existen datos que indican que “caer na tentación” ou sucumbir á corrupción requiren a intervención de varios sistemas cerebrais. Os circuítos que regulan a recompensa, o autocontrol e a avaliación moral dos comportamentos persoais son os máis afectados.
De entre eles, destacan os circuítos que gratifican unha determinada conduta e nos motivan a repetila. Trátase de áreas que liberan neurotransmisores no cerebro en resposta a obter diñeiro ou status. Como resultado, cada vez que unha acción corrupta —por exemplo, un suborno substancioso— se produce con éxito, refórzase a conexión entre as neuronas que favorecen que o comportamento se repita. E iso rompe o equilibrio entre impulso e control no cerebro que sucumbe á corrupción.
En certo xeito, a satisfacción do éxito obtido bloqueará os mecanismos de avaliación da ética dos actos. Concretamente, hai estruturas responsables da planificación a longo prazo e a inhibición de impulsos, cuxo correcto funcionamento debería axudarnos a resistir fronte a unha gratificación tentadora e apostar por outros beneficios futuros, como forxar unha boa reputación ou garantir unha longa carreira política. Pero a activación dos circuítos de satisfacción inmediata bloquea estas vías.
Ademais, o cerebro é moi de onde vaias fai o que vexas, o que pode resultar demoledor na loita contra a corrupción. A razón é que o noso comportamento social se seleccionou, durante millóns de anos de evolución, para encaixar nun grupo de pertenza, asumir as súas normas e, con iso, obter a súa aprobación.
Saír diso require gran forza emocional, creatividade e, moitas veces, pagar o prezo da soidade. Así que se na nosa contorna se manexan unhas condutas “dubidosas”, existe o perigo de que o cerebro as adopte como propias. Como xa mostrou hai anos o experimento de Solomon Asch, a presión social inflúe no xuízo individual, mesmo cando a resposta correcta é obvia.
Por tanto, en contornas que normalizan a corrupción, a presión do medio activa as áreas do cerebro social, aumentando a motivación para emular a conduta de grupo aínda que se opoña aos principios éticos individuais. Se a exposición a prácticas corruptas se perpetúa no tempo, sufrimos desensibilización: a reiteración atenúa a resposta das áreas nerviosas encargadas de identificar o perigo e silencia o sinal de “alarma moral” no noso cerebro.
Previr con contextos nada permisivos
A mellor maneira de previr a corrupción é cambiar o contexto social onde se desenvolve o cerebro humano. Somos seres sociais, que necesitamos a aprobación no noso grupo de referencia. Se non pedimos a rendición de contas ou vivimos en contextos institucionais permisivos, estaremos a normalizar a conduta corrupta e atenuando os mecanismos internos de honorabilidade.
Isto dá lugar a un fenómeno de “racionalización” que permite reinterpretar unha conduta inapropiada ata, mesmo, comezar a percibila como “necesaria”, ou como mínimo “menos grave”, normalizando o comportamento enviciado.
Numerosas evidencias mostran este “axuste mental” cara á corrupción. Entre elas, investigacións baseadas en técnicas de neuroimaxe que mostran que quen ostenta poder modula a súa valoración de ganancias persoais “á alza”.
Falta de empatía e custo ético
A neurociencia demostrou tamén que ao tomar decisións desde niveis de poder, os cerebros procesan de modo máis benevolente o custo ético asociado a un acto corrupto.
A falta de empatía é outro problema, xa que estamos ante unha capacidade que contribúe á conciencia social e reduce a propensión ao engano. A corrupción destorce as prioridades comunitarias, agravando a desigualdade. E o cerebro inclínase cara a todo o que supón un beneficio persoal, volvéndose máis “egoísta”.
En definitiva, o poder prolongado tende a reforzar a atención en metas propias e a debilitar as redes neurais de autocontrol. Isto configura un cerebro menos sensible, no que se desactivan todos os sinais que permiten a reciprocidade entre as persoas.
Sen dúbida, estas evidencias poden achegar novas ferramentas de prevención ante as corruptelas. Fortalecer as normas éticas e as redes de control poden axudar a “resistir a tentación”, recuperando os mecanismos que se inhiben no cerebro corrupto.
Polo ben común, é vital implementar as formas máis eficaces de reprobación social.
Cláusula de divulgación: Susana P. Gaytan non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis alá do cargo académico citado.
