Dende mediados de outubro de 2023, a Organización Mundial da Saúde (OMS) estivo controlando e analizando os datos dos sistemas de vixilancia chineses, porque observou un aumento inusual de enfermidades respiratorias sen diagnosticar, similares á pneumonía, en nenos no norte de China.
Os hospitais infantís de Pequín, Liaoning e outros lugares abarrotáronse de nenos enfermos que padecían pneumonía e que acudían en busca de tratamento, e as clases dos colexios estiveron ao bordo de suspenderse. Tendo en conta os antecedentes que orixinaron a pandemia de covid-19, esta situación suscitou unha lóxica preocupación a nivel global.
Vellos coñecidos
As autoridades chinesas atribuíron o aumento na incidencia das enfermidades respiratorias nos nenos ao levantamento das restricións pola covid-19, así como á chegada da tempada de frío e á circulación de patóxenos coñecidos como a gripe, o virus respiratorio sincitial (VSR), algúns adenovirus e rinovirus, o SARS-CoV-2 –causante da covid– e, en gran medida, á bacteria Mycoplasma pneumoniae. Ata o de agora non foi detectado ningún patóxeno inusual ou novo, nin tampouco presentacións clínicas inusuais.
Durante os picos invernais posteriores á pandemia de covid-19, moitos países enfrontáronse a un aumento considerable de infeccións por gripe e polo virus respiratorio sincitial (VSR), pero en China, as infeccións por Mycoplasma pneumoniae foron máis frecuentes. A pesar do seu “apelido”, tamén se asocia a infeccións en sitios anatómicos diferentes dos pulmóns, como a pel, o sistema nervioso central, o sangue, o corazón e as articulacións.
Causa común da pneumonía atípica
O xénero Mycoplasma contén decenas de especies diferentes. Engloba bacterias que carecen de parede celular e que xeran unha ampla gama de síntomas e infeccións. Mycoplasma pneumoniae era unha causa común de infeccións do tracto respiratorio antes da pandemia de covid-19, cunha incidencia mundial do 8,61% entre 2017 e 2020. Os gromos graves adoitan ocorrer a finais dos meses do verán e principios do outono.
As restricións orixinadas pola covid-19 reduciron a incidencia deste patóxeno, pero na actualidade continúa sendo unha causa común de pneumonía atípica. De feito, a bacteria é unha causa frecuente de pneumonía adquirida na comunidade (a que é adquirida nunha contorna comunitaria e fóra do ambiente hospitalario ou de centros sanitarios) entre persoas sas menores de 40 anos. Ata o 40% das pneumonías adquiridas na comunidade, especialmente en nenos en idade escolar, son causadas por Mycoplasma pneumoniae.
Tras a introdución das vacinas neumocócicas conxugadas, este microorganismo converteuse na causa bacteriana máis notable de pneumonía adquirida na comunidade para nenos que requiren hospitalización nos países occidentais. A infección tamén é máis común en poboacións que viven en espazos reducidos, como prisioneiros e persoal militar. A propagación en familias, escolas e institucións prodúcese lentamente, pero de forma constante.
Motivos para a preocupación
Mycoplasma pneumoniae transmítese a través do contacto con pingas do nariz e da garganta de persoas infectadas, especialmente cando tosen e esbirran. O período de incubación oscila entre catro días e tres semanas. Os seus síntomas típicos, que poden persistir desde uns poucos días ata máis dun mes, inclúen febre, tose, bronquite, dor de garganta, dor de cabeza e cansazo. Unha consecuencia común da infección por Mycoplasma pneumoniae é a aparición de pneumonía atípica, que adoita ser leve e de cando en cando require hospitalización.
Se as infeccións por Mycoplasma pneumoniae rexorden, como parece que está a pasar en China, poderían afectar á poboación mundial que non estivo exposta á bacteria durante o últimos tres anos, e provocar un aumento de enfermidades raras graves e manifestacións extrapulmonares.
Outra especie de Mycoplasma, Mycoplasma genitalium, tamén está a xerar preocupación. É considerado, cada vez máis, un patóxeno emerxente de transmisión sexual e unha causa de uretrite non gonocócica e cervicite, e está asociado coa enfermidade inflamatoria pélvica, complicacións do tracto reprodutivo en mulleres e resultados adversos do embarazo.
Resistencia aos antibióticos
E como se combaten as infeccións por Mycoplasma? Algúns antibióticos, como a penicilina, destrúen ás bacterias atacando as paredes celulares, pero como os micoplasmas carecen de parede celular, son inherentemente resistentes á ampla familia dos antibióticos betalactámicos. As opcións de tratamento antimicrobiano, por tanto, son limitadas.
Historicamente, os macrólidos (por exemplo, a azitromicina), as tetraciclinas (como a doxiciclina) e as fluoroquinolonas foron eficaces para combater as infeccións por micoplasmas. Con todo, a predominancia de micoplasmas uroxenitais resistentes aos antibióticos, como no caso de Mycoplasma hominis, foi aumentando gradualmente ao longo dos anos.
Os macrólidos adóitanse considerar o tratamento de elección. Por desgraza, unha dependencia excesiva destes medicamentos conduciu a que Mycoplasma pneumoniae tamén desenvolvese resistencias.
Algúns estudos mostran que as taxas de resistencia do patóxeno aos macrólidos na área de Pequín están entre o 70% e o 90%. Estados Unidos e Europa tamén informaron de resistencia a este tipo de antibióticos. As tetraciclinas son unha alternativa para o tratamento de adultos con posibles infeccións por Mycoplasma pneumoniae resistentes a macrólidos.
Estas resistencias poden contribuír aos altos niveis de hospitalización por Mycoplasma pneumoniae rexistrados en China, porque dificultan o tratamento e retardan a recuperación das infeccións por pneumonía bacteriana.
Lembremos que o uso prudente e adecuado dos antibióticos é unha necesidade e un factor clave para minorar a aparición de bacterias multirresistentes.
*Raúl Rivas González é catedrático de Microbioloxía da Universidade de Salamanca e membro da Sociedade Española de Microbioloxía.
Cláusula de divulgación: Raúl Rivas González non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis alá do cargo académico citado.
