Hai eventos astronómicos espectaculares que podemos ter a sorte de ver máis dunha vez na vida, como unha eclipse total de Sol ou o trazo luminoso dun superbólido no firmamento nocturno, co permiso dos maxestosos cometas. Pero está a piques de ocorrer un feito moito máis excepcional no ceo. Trátase dunha explosión estelar, unha nova, que será visible a simple vista.
A NASA anunciou que este fenómeno astronómico poderá observarse proximamente durante varios días.
Un novo (e efémero) punto de luz no firmamento
Este raro pero espectacular evento nova consiste nun aumento repentino de luminosidade nunha determinada rexión do espazo. Desde a Terra verase como se aparecese de súpeto unha estrela. Aparecerá na pequena constelación Coroa Boreal, a uns 3.000 anos luz da Terra.
Varias das estrelas máis brillantes desta constelación albergan sistemas planetarios, incluíndo a Negolu, un planeta tipo Xúpiter en cuxa atmosfera se detectou vapor de auga. Será nesta parcela do firmamento onde xurdirá un novo punto de luz, froito dunha explosión estelar nun sistema binario formado por unha estrela anana branca e unha xigante vermella.
Como e cando se orixinan estas explosións tipo nova? Que aparencia terá este novo obxecto no firmamento?
Unha explosión termonuclear a 3.000 anos luz de distancia
Non se está formando unha nova estrela nin se trata dunha “morte estelar” (como si ocorre nos eventos supernova). O incremento de brillo que imos poder observar será o resultado das reaccións termonucleares que se desencadean nun sistema binario de dúas estrelas que orbitan entre si: o sistema T Coronae Borealis (T Cr).
Unha delas é unha anana branca (denominada T CrB) cunha masa similar ao Sol e un diámetro unhas 100 veces menor, circunstancia que orixina un intenso campo gravitatorio. A súa estrela compañeira, unha xigante vermella T CrA, está a perder materia (principalmente hidróxeno) debido á potente gravidade de T CrB. E o hidróxeno vaise depositando progresivamente na superficie da anana branca.
Como consecuencia, a concentración de hidróxeno na anana branca elévase progresivamente e prodúcese un aumento de presión e calor ata que chega ao seu límite. Entón estala nunha colosal explosión termonuclear, similar ás detonacións de bombas de fusión terrestres.
A estrela anana volverá ao seu estado orixinal despois deste violento episodio, volverá recoller o hidróxeno da súa compañeira, e así ata que a nova volva repetirse dentro duns 80 anos. Por iso é tan difícil ser testemuña deste acontecemento dúas veces na vida.
As novas recorrentes ou periódicas
Xeralmente non podemos predicir con certeza cando se vai producir unha explosión estelar deste tipo. Con todo, existe un reducido grupo de sistemas binarios de ananas brancas que xeran novas de forma periódica, é dicir, repítense en ciclos dunhas cantas décadas. Falamos das novas recorrentes ou periódicas e, afortunadamente, T CrB pertence a este selecto club.
Ademais de coñecer a periodicidade na que se enche ata o límite a anana branca, os investigadores posúen outros indicios sobre a inminencia deste evento nova. Así, segundo o científico da NASA William J Cooke, o escurecemento dunha anana branca durante un período previo dun ano é un claro sinal da proximidade dunha explosión estelar. E T CrB comezou a escurecerse en marzo de 2023.
Entón, que veremos exactamente no ceo nocturno, probablemente unha noite deste verán?
Unha apariencia similar á estrela polar
Á hora de catalogar os obxectos brillantes no firmamento, tales como os planetas ou as estrelas, os astrónomos utilizan un parámetro moi coñecido denominado magnitude aparente.
Basicamente está relacionado co brillo dun astro tal e como aparece no ceo nocturno e depende da luminosidade do mesmo e da súa distancia a nós. Canto menor sexa o valor da magnitude aparente, máis luminoso será o obxecto no firmamento.
Así, por exemplo, a magnitude aparente da Lúa chea é de -12.6, a da estrela Sirio (a máis brillante no ceo nocturno) -1.46, mentres que a estrela polar lanza un valor de +2.
O sistema estelar T CrB posúe unha magnitude aparente de +10, pero cando se produza a próxima explosión nova a súa visibilidade aumentará significativamente ata un valor de +2, comparable ao brillo da estrela polar.
Será nese preciso instante cando poderemos contemplar durante varios días este novo “astro” a simple vista, sen axuda de ningún dispositivo óptico, antes de que volva atenuarse e desaparecer, posiblemente ata dentro doutros 80 anos.
Seremos testemuñas dun evento astronómico único: o estalido termonuclear dunha anana branca. Para quen non saiban o que está a ocorrer alí arriba, nacería unha estrela efémera.
*Óscar del Barco Novillo é profesor asociado do departamento de Física (área de Óptica) da Universidade de Murcia.
Cláusula de divulgación: Óscar del Barco Novillo non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis aló do cargo académico citado.
