Ao océano chamóuselle algunha vez o “mundo silencioso”, unha expresión que Jacques Cousteau popularizou no seu soado documental de 1956. Hoxe sabemos que nada podería estar máis lonxe da realidade. O mar é un alboroto de sons biolóxicos: camaróns chascadores, baleas cantoras, peixes que rosman e o rumor grave das correntes atravesando arrecifes. Pero, quizais, máis notable que os propios sons sexa a extraordinaria diversidade de mecanismos con que os animais mariños nos detectan.
Os seres humanos oímos razoablemente ben no aire. A nosa cóclea discrimina frecuencias con precisión notable e o noso cerebro ensambla eses sinais en fala, música e conciencia espacial. Pero, baixo a auga, os nosos oídos son case inútiles.
O son viaxa aproximadamente 4,5 veces máis rápido en auga de mar que no aire e, como a densidade da auga é similar á dos nosos tecidos, atravésanos o cranio sen xerar as diferenzas interaurais que necesitamos para a localización. Somos, no sentido máis literal, xordos no océano.
Os invertebrados mariños e os peixes, en cambio, levan centos de millóns de anos evolucionando sistemas sensoriais exquisitamente afinados a esta contorna acústica. As súas solucións son, a miúdo, máis sensibles, de maior largura de banda ou fisicamente máis elegantes que calquera cousa que o oído dos mamíferos consiga baixo a auga.
Peixes: un oído do tamaño do corpo
Os peixes detectan o son mediante dous sistemas complementarios. O seu oído interno, que contén densas estruturas de carbonato cálcico chamadas otolitos, responde o compoñente de movemento de partículas do son: o desprazamento oscilatorio das moléculas de auga. Cando unha onda sonora atravesa o peixe, o seu corpo móvese con ela, pero os otolitos, máis densos, quedan atrás por inercia. A diferenza de movemento entre o otolito e o tecido que o rodea dobra as células ciliadas sensoriais e xera un sinal neural. Este mecanismo é eficaz desde frecuencias inferiores a 1 Hz ata varios kilohercios, dependendo da especie.
Doutra banda, o sistema da liña lateral, un órgano sensorial dalgúns animais mariños para detectar o movemento e as vibracións da auga circundante, estende esta capacidade a toda a superficie corporal. Conxuntos de neuromastos —grupos de células ciliadas embebidas nunha cúpula xelatinosa— detectan o fluxo de auga local e as vibracións de baixa frecuencia con sensibilidade de desprazamento na escala do nanómetro (a milmillonésima parte dun metro).
Os peixes utilizan a liña lateral para formar un cardume, detectar depredadores, evitar obstáculos e crear imaxes hidrodinámicas de obxectos próximos en completa escuridade. Ningún vertebrado terrestre posúe un órgano equivalente.
Ademais, algúns peixes melloraron aínda máis a súa audición axustando a vexiga natatoria ao oído interno. Nos peixes otofísicos (escalos, carpas, pirañas), unha cadea de pequenos ósos denominados osículos de Weber transmite as flutuacións de presión desde a vexiga natatoria chea de gas ata o oído interno, ampliando drasticamente tanto a sensibilidade como o rango de frecuencias —análogo en función, aínda que non en orixe evolutiva, ao oído medio dos mamíferos—.
Invertebrados mariños: sen oídos, sen problema
Os invertebrados mariños carecen de calquera cousa semellante a un oído vertebrado, pero moitos son agudamente sensibles ao son e á vibración. Crustáceos como lagostas e cangrexos detectan o movemento de partículas mediante estatocistos, sacos cheos de líquido revestidos de células ciliadas e lastrados por unha pequena masa mineralizada (o estatolito). Estes órganos serven principalmente para o equilibrio, pero tamén responden a estímulos acústicos de baixa frecuencia por baixo de aproximadamente 1 000 Hz.
Mentres, os cefalópodos —polbos, luras e xibas— utilizan os seus estatocistos para detectar sons entre aproximadamente 30 e 500 Hz, con máxima sensibilidade ao redor de 100–200 Hz. Algúns experimentos demostraron que a lura pálida (Doryteuthis pealeii) responde o compoñente de movemento de partículas do campo sonoro, e que estas respostas elimínanse cando os estatocistos son extirpados.
Pero, quizais, os mecanorreceptores —receptores sensoriais especializados que detectan estímulos mecánicos como presión, tacto, vibración e estiramento, converténdoos en impulsos nerviosos— mariños máis extraordinarios pertenzan aos cnidarios. Medusas, anemones e corais posúen estruturas sensoriais similares a células ciliadas que responden ao movemento da auga e á vibración do substrato.
As larvas de coral de arrecife utilizan sinais acústicos para localizar hábitats adecuados. Por iso, o asentamento larvario é significativamente maior en sitios con paisaxes sonoras de baixa frecuencia, característicos de arrecifes sans. Son animais sen sistema nervioso centralizado, que navegan polo son.
Mamíferos mariños: os verdadeiros especialistas
Os odontocetos (baleas, golfiños e toniñas) son os campións indiscutibles da audición mariña. Así, os golfiños perciben frecuencias de ata 150 kHz —aproximadamente oito veces o noso límite superior— e utilizan a ecolocalización para construír imaxes acústicas tridimensionais da súa contorna con resolución centimétrica. Reciben o son non a través dun conduto auditivo, senón a través dunha canle chea de graxa na mandíbula inferior que conduce as vibracións directamente a outra estrutura do oído medio, evitando o problema que inutiliza os nosos oídos baixo a auga.
Pola súa banda, as baleas operan no extremo oposto do espectro. As baleas azuis producen vocalizacións a aproximadamente 10–40 Hz que poden propagarse a través de concas oceánicas enteiras. A morfoloxía do seu oído interno suxire sensibilidade a frecuencias infrasónicas que os humanos non poden percibir en absoluto. Unha soa vocalización dun rorcual común pode viaxar máis de 1 000 quilómetros: un alcance de comunicación sen igual entre ningún animal terrestre!
É o oído humano o pináculo da evolución?
A resposta curta é non. A resposta longa é que a pregunta mesma malinterpreta como funciona a evolución. A selección natural non constrúe sistemas sensoriais “perfectos”, senón sistemas adecuados: a audición de cada especie é un compromiso moldeado polo seu nicho ecolóxico, a física do seu medio, o seu tamaño corporal e os depredadores e presas cos que debe lidar.
No aire, a cóclea humana é un órgano notable. A nosa discriminación de frecuencias é aguda (~0,2% de limiar diferencial nas mellores frecuencias) e o noso córtex auditivo realiza fazañas asombrosas de recoñecemento de patróns —extraer fala do ruído, analizar harmonía musical complexa e localizar sons cuns poucos graos de precisión—. Pero, no instante en que entramos á auga, esas vantaxes desaparecen.
Un golfiño pode ecolocalizar un obxecto do tamaño dunha pelota de golf a 100 metros; un peixe pode sentir a firma hidrodinámica da aproximación dun depredador en total escuridade; unha larva de coral non maior que un gran de area pode nadar cara ao son dun arrecife que nunca visitou… Non son logros sensoriais menores por provir de animais non humanos: trátase de solucións diferentes a problemas diferentes. E, nos seus respectivos dominios, funcionan espectacularmente ben.
Por que isto importa agora
Comprender a mecanosensación mariña non é meramente un exercicio académico. O ruído oceánico antropoxénico —procedente do tráfico marítimo, os estudos sísmicos, o sonar e a construción en alta mar— incrementou os niveis de son ambiental nalgunhas rexións do océano en 30 dB durante os últimos 50 anos. Iso é un aumento de 1.000 veces en enerxía acústica.
Esta contaminación sonora altera a ecoloxía acústica da que dependen os animais mariños. Enmascara a comunicación das baleas, desencadea respostas de tensións en cefalópodos, deteriora o comportamento de cardume en peixes e pode impedir que as larvas de coral atopen arrecifes adecuados. Estamos, en efecto, enxordecendo o océano.
A ironía é punzante. A especie con posiblemente a peor audición submarina do planeta é a que xera todo o ruído.
Cláusula de divulgación: Antonio Figueras Huerta non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis aló do cargo académico citado.
