A avespa de patas amarelas, tamén coñecida como avespa asiática (Vespa velutina) é unha especie exótica invasora orixinaria do sueste asiático e que está presente en Europa desde o ano 2005. Desde entón propagouse rapidamente a diferentes territorios, chegando a España no ano 2010. Esta rápida dispersión explícase tanto pola súa alta capacidade de voo como pola posibilidade de ser transportada de forma pasiva mediante o comercio de mercadorías.
Ademais, existen outros factores que facilitaron a expansión desta especie, como a súa alimentación xeneralista, que lle permite o acceso a abundantes fontes de alimento, as condicións climáticas favorables e o reducido número de competidores directos nas áreas invadidas.
Outra característica que favorece a súa propagación é a poliandria, un trazo pouco habitual que permite ás raíñas fundadoras ser varios machos as fecunden. Iso aumenta a diversidade xenética da descendencia, o que reduce o risco de posibles problemas derivados da endogamia.
Efectos na saúde e os ecosistemas
A invasión de V. velutina está a provocar importantes impactos. Entre os problemas máis coñecidos destacan, a nivel sociosanitario, os efectos que derivan do risco das súas picaduras, dado que o seu veleno pode producir reaccións alérxicas e, nalgúns casos, chegou a provocar a morte.
A nivel ecolóxico, os individuos adultos capturan insectos para alimentar ás larvas que necesitan proteínas. Aínda que entre as súas presas destacan as abellas melíferas, o que provoca perdas económicas na apicultura, a V. velutina aliméntase dun amplo espectro de insectos, podendo ocasionar tamén impactos sobre distintos servizos nos ecosistemas, como a polinización.
Pero estes non son os únicos problemas asociados a esta especie. Os individuos adultos necesitan azucres que obteñen, en moitos casos, da froita, provocando perdas en distintos cultivos, por exemplo nos viñedos.
De feito, produtores de viño da indicación xeográfica protexida (IGP) de Betanzos reportaron un aumento dos danos producidos por V. velutina nos últimos anos. Ademais, sospeitan que asmordidas nas uvas poden estar a favorecer a entrada na vide de enfermidades fúnxicas, o que se traduce nun aumento de perdas na colleita e, por tanto, tamén económicas.
Como reducir os danos nos viñedos
Aínda que non existen fórmulas máxicas para evitar a presenza das avespas nos viñedos, se os danos son moi altos pódese ensaiar o uso de métodos de protección física. Por exemplo, as mallas fronte o graínzo utilizáronse para protexer diferentes tipos de cultivo non só fronte a fenómenos meteorolóxicos, senón tamén fronte a ataques producidos por distintos tipos de organismos.
Nun traballo que realizamos dende a Universidade da Coruña, deseñamos un experimento que pretendía avaliar a eficacia do uso deste tipo de mallas para mitigar os danos producidos por V. velutina en dúas variedades de uvas cultivadas nesta zona, Blanco Lexítimo e Godello.
No momento de maduración da uva, que é cando se producen os danos, cubríronse e selaron con mallas algúns grupos de cepas para evitar a entrada de avespas, e outros se deixaron sen cubrir. Durante a vendima, rexistráronse os danos por avespas e por paxaros, que tamén minguan as colleitas, nas cepas descubertas. Ademais, para avaliar se ocorrían cambios no contido de azucre nas uvas de cepas cubertas, mediuse o contido de azucre tanto no momento de instalar as mallas como na vendima.
Os resultados amosan a idoneidade da malla elixida para evitar por completo os danos causados tanto por V. velutina como por paxaros, aumentando así a cantidade de uva recollida. Con todo, tamén indican que a malla podería afectar o contido final de azucre das uvas da variedade Blanco Lexítimo, e mesmo á afección por fungos.
Incerteza de cara ao futuro
O investimento económico e de infraestrutura que require o uso deste sistema de protección pode non estar ao alcance de produtores de zonas como a estudada, onde o tamaño das explotacións é pequeno e resulta difícil usar medios mecánicos.
Ademais, aínda que os sistemas de protección física como as mallas fronte o graínzo son eficaces para evitar danos por avespas, é imprescindible comprender o papel que poidan ter como modificadores das características finais da uva, pois poderían afectar as propiedades organolépticas do produto final, o viño.
Todo iso xera actualmente moita incerteza nos produtores, que se debaten entre o investimento nun sistema que non saben se poderán amortizar e que pode cambiar as características do viño producido, ou deixar os viñedos a mercé dos ataques de avespas, que poden ser moi variables debido aos cambios naturais que sofren as poboacións de V. velutina.
Así, aínda que é improbable que as avespas asiáticas déixennos sen viño, si é posible que vexamos reducida a oferta de distintas variedades nun futuro, especialmente aquelas que proveñan de producións pequenas.
*Sobre as autoras: Yaiza R. Lueje é doutora en Bioloxía pola Universidade da Coruña. María J. Servia é Profesora de Zooloxía na Universidade da Coruña.
*Claúsula de divulgación: Yaiza R. Lueje é membro da Asociación Cultural Entaína Ribeseya (Ribadesella, Asturias), A Asociación Cultural A Revolteira (A Coruña, A Coruña), a Asociación Cultural Refuxios da Memoria (A Coruña, A Coruña) e da Asociación de Scouts de España e Castela e León. María J. Servia non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis alá do cargo académico citado.
É lamentable que non se mencione no artigo o problema máis acuciante q estamos a ter. Por un lado non se di q as velutinas atacan ás abellas melíferas e mátanas co conseguiste problema que teremos ca polinización das flores ao non ter polinizadoras. Descenderán as produccións de todos os froitos, e produción de mel co conseguínte morte das colmenas.
A producción da uva é un dos tantos problemas biolóxicos e económicos.