O 20 de maio está declarado pola Asemblea Xeral das Nacións Unidas como o Día Mundial das Abellas. Esta efeméride nace no ano 2017 grazas ao impulso do Goberno de Eslovenia e o apoio da Federación Internacional de Asociacións de Apicultura, Apimondia. O Día das Abellas xorde para destacar a necesidade de protección das abellas e de todos os insectos polinizadores, e lembrar a grande importancia que teñen para as persoas e o planeta.
Certamente, a apicultura permite obter diferentes produtos como o mel, a cera, o pole e o propóleo. Pero como nos lembra a Organización das Nacións Unidas para a Alimentación e a Agricultura (FAO), as abellas tamén son insectos fundamentais para a polinización dos cultivos e a obtención de alimentos.
As Nacións Unidas sinalan que os cambios no uso da terra, as prácticas de agricultura intensiva, as enfermidades ou o cambio climático supoñen problemas para as abellas e, por extensión, para a produción de alimentos cultivados.
A importancia da apicultura en España
Os últimos datos dispoñibles do Ministerio de Agricultura Pesca e Alimentación permítennos coñecer algunhas das principais cifras sobre o sector apícola en España. Así, este país representa o territorio cun maior número de colmeas da Unión Europea (uns 2,8 millóns), que se localizan nas preto de 37.000 explotacións apícolas existentes.
A produción anual de mel a nivel nacional sitúase en máis de 33.000 toneladas, mentres que a de cera de abella rolda as 2 toneladas. As comunidades autónomas que teñen maior número de colmeas son Estremadura, Andalucía, Castela e León, Valencia e Galicia. É necesario destacar que existen diferenzas claras entre a apicultura do norte do Estado, con explotacións principalmente estantes, e a apicultura da práctica totalidade do resto de España, na que predominan as explotacións trashumantes.
A declaración o ano pasado da apicultura en España como Manifestación Representativa do Patrimonio Cultural Inmaterial dá boa conta do recoñecemento social desta actividade e da importancia social e económica coa que conta, tanto historicamente como na actualidade.
Así, na produción de mel están recoñecidos actualmente varios selos de calidade alimentaria. Por exemplo, hai varias denominacións de orixe protexida e indicacións xeográficas protexidas (como é o caso do Mel da Alcarria ou o de Mel de Galicia). Tamén existe un importante patrimonio etnográfico material e inmaterial vinculado co sector apícola formado por elementos como as alvarizas ou abellarizas (construcións tradicionais), lagares de cera, eiras de cera, lacenas, talameiros, etc.
Os retos do sector apícola
A apicultura está sumida hoxe en día nun contexto local e global complexo debido ás grandes problemáticas que estivo experimentando durante as últimas décadas; o manexo apícola de principios dos anos oitenta é bastante diferente do actual.
Estas son algunhas das dificultades que enfronta o sector:
—A varroa (Varroa destrutor) é un ácaro que parasita tanto á cría como ás abellas adultas. A súa aparición en España nos anos 80 do século pasado provocou importantes impactos na apicultura. De feito, a lexislación vixente obriga a realizar un tratamento sistemático anual das colonias de abellas contra este ácaro. Considérase a enfermidade de distribución mundial que máis danos ocasiona á apicultura.
—A chegada da Vespa velutina no ano 2010 á península ibérica supuxo unha nova ameaza para as abellas e para a actividade apícola en xeral. Trátase dunha especie invasora que procede do continente asiático e que ten unha gran capacidade para depredar abellas. Está estendida fundamentalmente polo norte de España, aínda que continúa a súa expansión. Dende a súa chegada, as persoas apicultoras tiveron que introducir diversos sistemas de defensa, como as arpas eléctricas.
—A introdución de meles con baixa calidade dende outras latitudes do planeta motivou nos últimos anos diversas protestas impulsadas polas asociacións apícolas e as entidades gandeiras. Nesta cuestión, producíronse recentes cambios normativos na etiquetaxe que buscan incrementar a transparencia na orixe dos meles.
—Por outra banda, o contexto socioeconómico actual, vinculado coa globalización e a importancia do comercio internacional, fai probable a chegada de novos problemas a curto ou medio prazo. Entre eles poden citarse a presenza doutras avespas alóctonas preeiras de abellas melíferas ou da especie Aethina tumida, o pequeno escaravello da colmea, xa descrita en Europa.
En definitiva, o Día Mundial das Abellas é un bo momento para lembrar a importancia destes insectos e o contexto complexo no que se atopa actualmente o sector apícola. Unha actividade moi relevante para a biodiversidade, para a economía do mundo rural e que ten unha función fundamental na produción de alimentos no planeta.
Cláusula de divulgación: As persoas asinantes non son asalariadas, nin consultoras, nin posúen accións, nin reciben financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declararon carecer de vínculos relevantes máis aló do cargo académico citado anteriormente.
