As drogas forman parte da nosa sociedade, con todas as súas formas e aplicacións. Desde o tabaco ao alcol, pasando polos opiáceos, sempre estiveron de moda. Nos medios vemos constantemente noticias relacionadas coa crise do fentanilo, a legalización do cánnabis e os efectos antioxidantes do consumo de viño. Pero cal é a base química que fai que estas substancias sexan tan populares e perigosas?
Un vello costume
A historia do consumo de drogas é practicamente tan antiga como a da humanidade. Xa na Idade Antiga, numerosas drogas como o opio percorreron amplamente as civilizacións da cunca mediterránea, principalmente aplicadas como remedios medicinais. Pese ao aviso de pensadores como Diágoras de Melos (“é mellor sufrir dor que volverse dependente do opio”, século V a. e. c.), a súa aplicación recreativa non tardou en chegar.
Outro exemplo de droga popular desde a Antigüidade é o alcol. Persas, gregos, chineses, exipcios, maias, romanos… Por todos os recunchos do mundo a elaboración e o consumo de bebidas alcohólicas formaba parte da vida social, espiritual e cultural de cada civilización. Hoxe en día a situación mantense: o consumo moderado de alcol na cultura occidental está normalizado, legalizado e estendido a gran parte da poboación. En ocasións, o cinema, a televisión e a música mesmo glorifican a súa inxestión, salientando os seus efectos eufóricos.
Cal é o secreto destas substancias? Como é posible que afecten á nosa química cerebral ata o punto de influír no devir das civilizacións?
A resposta atópase nun conxunto de áreas interconectadas do noso cerebro coñecido como sistema mesocorticolímbico.
Está a enganarme o meu dopamina?
Para facernos saber que un estímulo é beneficioso para a supervivencia, o noso cerebro encárgase de que este nos guste. Exemplo diso son as sensacións de pracer que experimentamos a través dunha comida calórica, o sexo e a interacción social.
Acompañando a esa sensación, o noso cerebro tamén sinaliza ese estímulo e fai que aprendamos que nos gustou: así é máis probable que repitamos esa actividade positiva. De feito, grazas a este sistema teremos ademais unha gran motivación, necesaria para poñer en marcha o noso corpo e así obter eses estímulos.
Son sempre importantes para a supervivencia as condutas que se reforzan? A resposta é que non.
Ao sistema mesocorticolímbico encargado da recompensa pódeselle hackear.
A nivel celular, as dúas rexións máis relevantes deste sistema son a área tegmental ventral e o núcleo accumbens. As neuronas da primeira rexión conectan coas da segunda e envían unha molécula neurotransmisora chamada dopamina. Esta cumpre un rol esencial na recompensa: cando se aumenta o nivel de dopamina que se libera inícianse unha serie de procesos. O resultado final é que aprendemos que ese estímulo é importante para a supervivencia e provoca que esteamos máis motivados para volver buscalo no futuro.
Este sistema require regulación. Disto encárganse unhas proteínas na superficie celular chamadas receptores opioides. É aquí onde entran en xogo as drogas e o hackeo do sistema: este tipo de receptores poden ser activados tanto por estímulos naturais como polas drogas. Ao facelo, intensifícase a liberación de dopamina.
O resultado é que ao noso cerebro gústanlle estas drogas, aprende que son estímulos importantes e motívanos a volver conseguilas. Aínda que non acheguen vantaxes para a supervivencia.
Deste xeito explícanse parcialmente os efectos eufóricos e reforzadores do consumo agudo destas substancias. Con todo, tamén é a base da súa cara máis escura: a adicción. Que pasa cando o uso de drogas se fai crónico?
A delgada liña entre a euforia e a dor
Aínda que o consumo moderado de drogas normalízase e ata celebra en contextos sociais, este pode desencadear problemas graves. O consumo prolongado de alcol e doutras substancias non só afecta as nosas percepcións e comportamentos, senón que tamén deixa a súa pegada no noso cerebro dunha maneira que pode ser difícil de reverter.
Lembremos que o noso sistema mesocorticolímbico é un sistema de recompensa, deseñado para facernos sentir ben cando realizamos accións beneficiosas. Con todo, o consumo repetido destas substancias pode facer que o seu funcionamento cambie e que aquilo que adoitaba producir pracer xa non o faga na mesma medida.
Estes cambios nas capacidades reforzadoras do alcol e os opioides débense, entre outras cousas, a reducións na liberación de dopamina. Pero quen é responsable destas alteracións?
Igual que hai receptores opioides –receptor Mu opioide– que provocan un incremento na liberación de dopamina e son responsables do reforzo positivo, existen outros –receptor Kappa opioide– que actúan de forma oposta. É dicir, a súa actividade fai que diminúa a liberación do neurotransmisor e dá lugar a efectos opostos: disforia, aversión e perda de motivación.
Durante o consumo repetitivo de substancias como alcol e opioides teñen lugar cambios na expresión destes receptores. Mentres que os Mu están cada vez menos activos, os Kappa estano cada vez máis.
A diminución da capacidade das drogas para xerar sensacións pracenteiras fai que estas se volvan menos gratificantes co tempo. Este feito, xunto aos estados disfóricos que se manifestan en ausencia da substancia, conducen a escaladas no consumo coa finalidade de autotratar devandito malestar.
É tan importante este mecanismo na adicción que ata se acuñou un novo termo: hyperkatifeia, do grego katifeia, que significa “abatemento” ou “estado emocional negativo”. Curiosamente, estas alteracións nos receptores opioides son similares ás que ocorren en situacións de dor crónica e poden desencadear estados negativos como falta de motivación, ansiedade e depresión.
A conclusión é que o consumo continuado de certas substancias pode ter consecuencias físicas, mentais e sociais graves, e alterar a maneira en que o noso cerebro experimenta o pracer e a dor. Non é de estrañar que a adicción ás drogas faga tocar fondo. Aínda que se disfracen como aliadas para soportar os problemas, acaban converténdose no maior deles.
*María Ros Ramirez de Arellano é doutora en Neurociencias da Universidade de Valencia. Lucía Hipólito Cubedo é profesora na área de Farmacia e Tecnoloxía Farmacéutica na Universidade de Valencia. Victor Ferrís Villar é doutor en Neurociencias na Universidade de Valencia.
Cláusula de divulgación:
María Ros Ramírez de Arellano recibe fondos da Delegación do Goberno para o Plan Nacional Sobre Drogas (Ministerio de Sanidade), en forma de contrato como Persoal Investigador.
Lucía Hipólito Cubedo recibe fondos da Axencia Estatal de Investigación (Ministerio de Ciencia, Innovación e Universidades), da Delegación do Goberno para o Plan Nacional sobre Drogas (Ministerio de Sanidade) e da Generalitat Valenciana (Conselleria de Educació, Cultura, Universitats i Ocupació).
Víctor Ferrís Vilar recibe fondos do Ministerio de Ciencia, Innovación e Universidades, en forma de contrato predoctoral de Formación de Profesorado Universitario (FPU).
