“Se en vez de galego fose americano, xa existirían varias películas sobre el”. Esta é a conclusión a que chega o xornalista e director Aser Álvarez tras 13 anos investigando sobre a vida de Xosé Velo (Celanova, 1916 – 1972 São Paulo). Profesor, político, escritor e activista, o auriense formou parte da toma do Santa María en xaneiro de 1961, un cruceiro internacional con 609 pasaxeiros que foi secuestrado por 24 portugueses e españois para denunciar a persistencia das ditaduras ibéricas. A través de novos datos obtidos por Álvarez, agora pódese confirmar que Velo non só foi parte esencial do asalto, senón tamén quen ideou esta acción política á que tivo que facer fronte John F. Kennedy na súa primeira rolda de prensa como presidente americano.
Será o documental Expediente Xosé Velo, baixo a produtora de Álvarez, Arraianos, o que trate estes novos achados sobre a toma do buque internacional. Completará así a triloxía audiovisual que forman os vídeos Xosé Velo en Vigo. A guerrilla antifranquista na provincia de Pontevedra e Xosé Velo, libertador ibérico, ambos dispoñibles de balde na canle de Youtube da Deputación de Pontevedra. “Agora mesmo estamos na pre-montaxe desta última entrega, que queremos presentar a festivais de cine antes de subilo a internet para que todo o mundo o poida desfrutar”, indica Álvarez. Entre outros aspectos, o director destaca desta peza a incorporación do testemuño de dous implicados na acción política de 1961: o propio fillo de Velo, Vítor Velo, e o xornalista xa falecido, Miguel Urbano.
A toma do Santa Maria
Ademais de realizar un resumo da vida de Xosé Velo, “a cal denominaba como un ‘incendio a 37 graos’, por estar sempre a fuxir”, o documental afonda na toma do Santa María a través da documentación descuberta nos últimos 13 anos. “Durante este longo proceso, ademais de rescatar os fondos familiares de Velo en Brasil —que actualmente están a disposición pública na Deputación de Pontevedra— puidemos acceder á Torre do Tombo en Lisboa, onde está o arquivo da Policía Política de Salazar, a PIDE”, narra Álvarez. Foi a través destes fondos onde o investigador confirma que “o creador da operación non fora Henrique Galvão, como se vendera á opinión pública, senón Xosé Velo”, afirma.
Así, o 22 de xaneiro de 1961, 24 comandos españois e portugueses do Directorio Revolucionario Ibérico de Liberación (DRIL) secuestraron o transatlántico da Compañía Colonia de Navegación que facía o percorrido La Guaira (Venezuela) a Vigo. “Para Velo era moi importante que se considerase unha acción política —como así ditaminou o Departamento de Defensa dos Estados Unidos— e non un acto de piratería, polo que estou a fondo os dereitos implicados e a operación a seguir”, detalla o investigador.
Acollidos como refuxiados políticos
Cun total de 609 pasaxeiros a bordo de diversas nacionalidades, entre elas estadounidenses, o asalto acadou unha gran relevancia internacional, ocupando portadas en numerosos medios de comunicación de todo o mundo na época. O propio presidente de Estados Unidos naquel momento, John F. Kennedy, tivo que tratar o asalto durante a súa primeira rolda de prensa. Ademais, os portugueses consideran este fito como o “comezo do fin” da ditadura de Salazar. Foron un total de 12 días de secuestro no que os implicados rebautizaron o buque como Santa Liberdade. Ademais de denunciar internacionalmente a persistencia das ditaduras de Franco e Salazar, o obxectivo da toma tamén era espallar focos revolucionarios nas colonias africanas, mais este feito non se puido acadar. A falta de armas na embarcación que permitisen o ataque na illa de Fernando Póo (Guinea española) e un tiroteo no que morreu un tripulante e unha persoa resultou ferida de gravidade levaron a que se decidise mudar o plan inicial.
Trala súa toma de posesión como presidente do Brasil o 31 de xaneiro, Jânio Quadros ofreceu asilo político para os membros do DRIL e estes chegaron o 2 de febreiro ao porto de Recife. O barco atracou cunha multitude aclamando a proeza dos secuestradores, que foron recibidos con honras oficiais e acollidos como refuxiados políticos no país, segundo detalla Álvarez.
O legado de Xosé Velo
Este é un dos moitos episodios que se poden destacar da vida de Xosé Velo. Un activista que non puido volver á súa terra e que morrería con 55 anos en Brasil por mor dun cancro de pulmón. “Nunha das súas últimas cartas ao seu amigo Celso Emilio Ferreiro pódese apreciar a firmeza coa que afronta a súa morte“, indica o investigador. Sería este texto o que fixo que comezase o seu proxecto de pór en valor a vida deste auriense.
O legado de Xosé Velo pódese consultar na páxina web homónima, que tamén recolle os libros, documentais e arquivos sobre o activista. “Nos tempos que corren é esencial destacar unha figura coma esta, un heroe da nosa terra que se xogou a súa vida pola liberdade que hoxe nós desfrutamos e do que aínda queda moito por descubrir”, conclúe Álvarez.
