Canto custa formar a un investigador en España? Demasiado como para perdelo

Os profesores da UDC Moisés Canle e Xosé Luís Armesto reflexionan neste artigo sobre a importancia de investir na retención do talento científico

Os autores estiman que as Administracións invisten arredor de medio millón de euros en cada investigador que chega á etapa posdoutoral. Foto: Pixabay.
Os autores estiman que as Administracións invisten arredor de medio millón de euros en cada investigador que chega á etapa posdoutoral. Foto: Pixabay.

* Un artigo de

A pandemia de Covid-19 contribuíu a poñer en valor a ciencia e aos investigadores. A sociedade é agora máis consciente da importancia dos avances científicos para a nosa seguridade, saúde e benestar. Tamén de que a esperanza dun futuro máis próspero implica incrementar a nosa capacidade investigadora e ser capaces de desenvolver máis e mellor coñecemento. Investigar é explorar as fronteiras do coñecemento e o descoñecido, e España é un país con elevada calidade e creatividade investigadora, cunha produción científica moi ben posicionada a nivel internacional.

Desde o comezo da crise financeira o sistema investigador español viuse sumido nunha profunda recesión. Isto supuxo unha enorme perda de recursos de financiamento, un brusco parón nas políticas de contratación de persoal, o éxodo masivo de varias xeracións de investigadores moi ben formadas e un brutal envellecemento dos persoais dos Organismos Públicos de Investigación (OPI) e universidades.

Entre as posibles estratexias para mitigar o éxodo está a retención de talento mediante:

  1. Unha política ben programada de reposición xeracional e incremento de efectivos, investigadores e docentes.
  2. O impulso da I+D+i empresarial, coa necesaria incorporación de investigadores novos.
  3. O fomento do emprendemento e da creación de novas empresas de base tecnolóxica entre investigadores recentemente formados.

Con frecuencia fálase do malo que é que os investigadores que formamos en España teñan que saír do país por falta de oportunidades. Todos concordamos en que así é, que o que está a acontecer é un absoluto desastre, pero custa facerse idea da magnitude do problema porque é preciso responder a unha pregunta:

Canto inviste a sociedade, máis ou menos, en formar a un investigador?

Sen entrar en sisudas análises de política científica ou orzamentaria, tentaremos realizar unha análise sinxela, rápida e comprensible partindo de tres premisas:

  1. Omitiremos o investimento público en estudos pre-universitarios.
  2. Omitiremos os custos referidos á vida diaria.
  3. Centrarémonos no investimento público desde que a persoa comeza os seus estudos superiores ata que alcanza a independencia investigadora.

Do grao ao doutoramento

Tendo en conta o prezo medio dos estudos de grao en España, e aceptando que cubra ao redor dun 15% do custo real de cada praza, pódese estimar para esta etapa un arco entre 10.000 e 15.000 euros por ano, en bo acordo cos datos apuntados pola OCDE en 2017: 11.029 euros investidos en España por alumno na educación terciaria (incluída a I+D) fronte a 13.392 euros de media na OCDE. Redondearemos a 11.100 euros e asumiremos que o alumno non repite ningún curso e que dedica catro anos ao seu grao. Segundo isto teriamos un investimento por grao de 44.400 euros.

Para seguir unha carreira orientada á investigación, o estudante continúa a súa especialización cun máster. Estes estudos son algo máis caros, asumiremos que en torno ao dobre que os de grao. Coas premisas anteriores, para un máster dun curso teriamos un investimento de 22.200 euros.

A formación investigadora propiamente dita, que conclúe coa defensa dunha tese doutoral, dura, en xeral, catro anos. Nesta etapa, o estudante debe estar financiado mediante unha bolsa-contrato que pode supoñer uns 23.000 euros ao ano, incluídos os custos sociais. En total, uns 92.000 euros. Durante este período adoitan facerse dúas estadías de tres meses noutros laboratorios, habitualmente no estranxeiro, que poden supoñer uns 7000 euros.

Comeza a etapa posdoutoral

Terminada a tese doutoral, os investigadores deben converterse en independentes, responsabilizándose dos seus propios proxectos. Para iso abórdase a etapa posdoctoral, xeralmente en dúas fases.

A primeira depende de proxectos financiados a outros investigadores, en busca de independencia no desenvolvemento científico e loxístico. Na segunda búscase a capacidade de propoñer novos proxectos e obter financiamento para os mesmos.

O custo das etapas posdoutorais é moi variable, pero imos asumir que a primeira rolda os 35.000 euros por ano e adoita durar dous anos, ao que habería que engadir custos de viaxe e instalación, uns 1.500 euros. En total, uns 71.500 euros. Na segunda etapa, en busca de financiamento para proxectos propios, o soldo adoita ser algo máis elevado. Considerando 40.000 euros por ano durante dous anos e gastos de viaxe e instalación, uns 81.500 euros.

Sen esquecer os custos indirectos

Ata aquí non consideramos custos indirectos (funxible, equipamento, labor dos mentores). Sendo moi conservadores, tomaremos un fixo de 5000 euros ao ano, máis unha parte proporcional de equipamento en cada etapa formativa, estimando uns 15.000 euros por etapa. Con oito anos e tres etapas, saen uns 85.000 euros.

Aínda que non deberiamos, imos parar aquí e non engadir nada máis. Levamos contabilizados 403.600 euros, pero limitámonos, omitido moitas cousas e calculado todo á baixa. Como se pon de manifesto, formar un investigador é un investimento que, dependendo do campo, rolda os 500.000 euros.

En linguaxe plana: cada vez que un investigador completamente formado ten que saír de España perdemos ao redor de medio millón de euros de investimento só na súa formación, sen ter en conta o seu enorme valor engadido.

É unha situación insostible, non podemos seguir expulsando aos investigadores que formamos. Temos que ser capaces de retelos e aproveitar o seu valor engadido e o enorme retorno que, sen dúbida, producirá o seu traballo.

Cando un investigador emigra, perdemos persoal altamente formado e creativo en favor dunha economía competidora, polo que permitir a súa saída equivale a fomentar unha indesexable fuga de cerebros.

Dado que o persoal investigador é produto do investimento público, as empresas que o contratan benefícianse dun coñecemento (un ben considerado intanxible) que só financiaron na parte correspondente aos seus impostos, o que constitúe un motivo máis que sobrado para reclamarlles unha maior implicación financeira na formación dos investigadores.

Por último, dado que quedou claro que os investigadores realizan unha mínima achega financeira á súa formación e reciben do erario público un importantísimo beneficio persoal en termos de coñecemento e de ascenso social, a súa maior capacidade adquisitiva debería contribuír a financiar os servizos públicos dos que se beneficiaron.

Investir en coñecemento e formación é moi rendible. Reter o talento formado o é moito máis aínda.


* Moisés Canle é catedrático de Química Física na Universidade da Coruña e Xosé Luís Armesto é profesor emérito da mesma universidade.

Cláusula de divulgación: as persoas asinantes non son asalariadas, nin consultores, nin posúen accións, nin reciben financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo e declararon carecer de vínculos relevantes alén do cargo académico citado.

DEIXAR UNHA RESPOSTA

Please enter your comment!
POLÍTICA DE COMENTARIOS:

GCiencia non publicará comentarios ofensivos, que non sexan respectuosos ou que conteñan expresións discriminatorias, difamatorias ou contrarias á lexislación vixente.

GCiencia no publicará comentarios ofensivos, que no sean respetuosos o que contentan expresiones discriminatorias, difamatorias o contrarias a la ley existente.

Please enter your name here

Este sitio emprega Akismet para reducir o spam. Aprende como se procesan os datos dos teus comentarios.