No libro Brain on Fire (que ten adaptación cinematográfica), a xornalista neoiorquina Susannah Cahalan contaba a súa odisea en busca de diagnóstico para os seus aterrecedores e cada vez máis intensos síntomas, como cambios de conduta, confusión, alteracións do pensamento e alucinacións. Finalmente, Susannah soubo que sufría encefalite autoinmune —un grupo de patoloxías que cursan con inflamación do cerebro— e empezou o camiño de recuperación.
Durante anos separouse o ámbito psiquiátrico do inmunolóxico, pero a práctica clínica e as investigacións hoxe cuestionan esa división: en certos pacientes, os síntomas propios dun cadro psicótico non nacen dun trastorno primario como esquizofrenia ou trastorno bipolar, senón que xorden por un ataque do sistema inmune ao sistema nervioso. É o caso da encefalie¡te autoinmune.
Receptor clave para a comunicación entre neuronas
Susannah sufría especificamente encefalite por anticorpos contra o receptor NMDA, unha das formas máis frecuentes da enfermidade. Este receptor axuda a coordinar o sinal entre neuronas, e cando non funciona con normalidade, as redes neuronais perden sincronía (deixan de coordinarse) e plasticidade nas súas conexións sinápticas.
En concreto, o ataque do sistema inmune dana unha subunidade do receptor chamada NR1 presente nas neuronas. Ao reducirse o número de receptores activos, diminúe o sinal do glutamato, o principal neurotransmisor excitador do cerebro, esencial para a comunicación entre neuronas, a aprendizaxe e a memoria. Esta alteración parécese á que se observa na psicose.
Esta rara enfermidade autoinmune foi descrita por primeira vez en 2007 polo equipo do neurólogo catalán Josep Dalmau. Naqueles casos iniciais, os pacientes eran mulleres con teratomas de ovario que presentaban síntomas psiquiátricos e neurolóxicos combinados.
Hoxe sabemos que ata o 77% das persoas con anticorpos anti-NMDAR foron avaliadas primeiro en unidades de psiquiatría, o cal atrasa o diagnóstico nunha enfermidade tratable. Aquí existe unha causa biolóxica e recoñecer pronto esa orixe inmune é clave para obter mellores resultados clínicos.
Unha evolución por etapas que confunde
A encefalite por anticorpos contra o receptor NMDA afecta normalmente persoas menores de 45 anos e con maior frecuencia a mulleres que homes (4:1). Moitos casos seguen un patrón reconocible. Ao comezo aparece un cadro parecido a unha infección común, con febre, dor de cabeza e malestar xeral, aínda que ás veces tamén se suman síntomas respiratorios ou dixestivos. Esa primeira fase de cando en cando dispara a alerta, porque todo parece transitorio e banal. Despois chega a parte máis desconcertante.
Como indican as análises de “sinais de alarma”, a conduta cambia bruscamente, ás veces en horas. Poden aparecer delirios, alucinacións, axitación, paranoia, irritabilidade extrema, desorganización ou unha deterioración rápida da linguaxe e da memoria.
Días despois preséntanse sinais máis neurolóxicos: convulsións, somnolencia profunda ou catatonia; nos casos graves, o corpo perde a súa regulación automática. Tamén destacan movementos involuntarios na cara e a boca. Estes signos suxiren inflamación do cerebro e encaixan mellor cunha encefalite que cun trastorno psiquiátrico primario. Pode haber sudoración intensa e problemas respiratorios e algunhas persoas necesitan coidados intensivos.
O paciente pode entrar no circuíto de saúde mental e ser etiquetado erroneamente como “psiquiátrico”, quedando a causa real oculta. Por iso, convén ampliar o estudo clínico para dilucidar que proceso orgánico está detrás.
Diagnóstico máis aló da resonancia
Non toda psicose ten orixe autoinmune, e detectar cambios no sistema inmune non significa automaticamente que aí estea a orixe do problema. Por iso convén seleccionar ben a quen estudar. Ademais, a resonancia magnética, que pode axudar a detectar signos de inflamación ou de afectación cerebral, ás veces non mostra anomalías, sobre todo ao comezo da enfermidade, polo que un resultado normal non debería descartar o diagnóstico.
Algúns pacientes reciben o diagnóstico de “primeiro episodio psicótico”. A dúbida xorde cando o cadro cambia rápido, cando aparecen convulsións e episodios de rixidez intensa. As persoas afectadas tamén poden experimentar movementos involuntarios rechamantes ou alternancia entre confusión e ausencia de resposta, un patrón que apunta máis a inflamación cerebral.
Ante estes síntomas, a proba máis útil adoita ser a análise do líquido cefalorraquídeo mediante punción lumbar, porque permite detectar mellor os anticorpos anti-NMDAR e os signos de inflamación do sistema nervioso central. Nese líquido pode observarse un aumento de células defensivas, alteracións nas proteínas e, nalgúns casos, bandas de anticorpos. O diagnóstico confírmase ao detectar inmunoglobulina G (IgG), un tipo de anticorpo que se une á subunidade GluN1 do receptor NMDA, considerada a diana específica desta enfermidade.
Se só se analiza sangue, hai risco de obter resultados falsos, por exceso ou por defecto. Por iso recoméndase incluír o líquido cando hai sospeita clara.
Recoñecer os sinais de alarma
A pregunta é sinxela e urxente: cantas persoas con diagnóstico psiquiátrico teñen unha causa inmune tratable? Esa cifra pode non ser grande, pero si importante. A escala mundial, estímase que a esquizofrenia afecta uns 23 millóns de persoas (1 de cada 345 persoas) e o trastorno bipolar a uns 37 millóns (1 de cada 200 persoas). Aínda que a encefalite anti-NMDA sexa pouco frecuente, incluso unha porcentaxe pequena dentro de grupos tan numerosos representa un número clinicamente relevante: pode significar moitas vidas cun diagnóstico distinto, un tratamento que chega a tempo e un desenlace mellor.
A encefalite por anticorpos contra o receptor NMDA deixa unha mensaxe clara. Se unha psicose aparece de forma brusca, convén valorar unha inflamación do cerebro, sobre todo se hai convulsións, febre, cambios de conciencia, movementos anormais ou catatonia. Tamén importa se o pulso ou a tensión se alteran sen causa clara.
Non se trata de medicalizar calquera crise emocional, senón de recoñecer sinais de alarma nunha enfermidade tratable.
Cláusula de divulgación: Sonia Villapol non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis alá do cargo académico citado.
