O cambio climático actual é antropoxénico (de orixe humana). O consenso sobre iso no ámbito científico que se dedica á investigación do clima é absoluto. Con todo, para alcanzar este acordo foi necesario contextualizar o momento presente respecto a unha escala de tempo moito maior co fin de poder determinar a excepcionalidade do cambio climático que estamos a vivir. Para iso, a comunidade científica que traballamos en paleoclimatoloxía (estudo do clima do pasado) utilizamos arquivos naturais e documentais de todo o mundo.
A variabilidade climática depende de factores naturais e antropoxénicos. Entre os primeiros hai un gran rango de escalas temporais que van de millóns (movementos tectónicos) a decenas de anos (actividade solar ou vulcanismo). Pola contra, os factores antropoxénicos, como é obvio, só se dan a escala humana e moito máis intensamente nas últimas décadas do período industrial.
Para obter reconstrucións climáticas fiables, os rexistros baseados en indicadores indirectos (proxies, en inglés) procedentes de arquivos naturais deben cumprir certos requisitos:
- Ser sensibles a variables climáticas (por exemplo a cambios na temperatura ou precipitación).
- Ser capaces de rexistrar estes cambios de modo que se poidan interpretar na actualidade.
- Ser o máis continuos posible para non perder información e cubrir amplas xanelas temporais.
- Manter unha relación indicador-clima constante ao longo do tempo (principio de uniformismo).
- Ser representativos da rexión obxecto de estudo, xa que algúns rexistros dan información local e outros a nivel rexional ou global.
Arquivos climáticos do Cuaternario
Canto máis antigos son os rexistros, máis difícil é obter información fiable deles xa que a incerteza é maior, en parte por mor do propio clima que se encarga de ensombrecer ou borrar os sinais que deixou no pasado. Por iso, o período de tempo máis estudado en paleoclimatoloxía é o Cuaternario, ou o que é o mesmo, aproximadamente os últimos 2,6 millóns de anos.
O Cuaternario é tamén o período xeolóxico en que a distribución de continentes e océanos e os patróns de circulación atmosférica globais máis se asemellan aos que coñecemos hoxe en día. E este feito facilítanos a interpretación e estudo do clima durante este período.
Para reconstruír o clima ao longo do Cuaternario utilízanse diversos arquivos naturais. Estes arquivos presentan distintas características segundo a súa natureza. Se comparamos estes rexistros coas páxinas dun libro poderiamos dicir que cada tipo de arquivo está escrito nun idioma distinto, un idioma que a comunidade paleoclimatolóxica encargámonos de descifrar.
Aínda que hai moi diversos tipos de arquivos, vexamos a continuación os máis comúns.
Testemuñas de sondaxes de xeo
O xeo que se atopa nas zonas polares e de alta montaña da Terra acumulouse ao longo dos diversos ciclos glaciares que houbo durante o Cuaternario. As sucesivas capas de xeo albergan información moi valiosa, para períodos moi longos de tempo e cunha resolución que pode chegar a ser anual.
As pequenas burbullas de aire que quedan atrapadas nas masas de xeo durante a súa formación son pequenas mostras da composición atmosférica daquel momento que podemos estudar na actualidade. Por exemplo, saberemos a concentración de dióxido de carbono (CO₂) que había naquel momento. Con todo, a pesar do seu potencial para reconstruír con precisión longos períodos de tempo, son arquivos que se atopan en zonas moi remotas e de difícil acceso e, ademais, a súa conservación é moi delicada e custosa.
Corais
Os corais forman os seus esqueletos mediante a precipitación de carbonato cálcico, o cal almacena información das condicións de temperatura do medio, neste caso acuático, no que se formou. Así, aínda que os períodos de tempo que se poden reconstruír con estes arquivos son relativamente curtos (xeralmente inferiores a 1 000 anos) a súa resolución pode chegar a ser estacional (< 1 ano). Estes arquivos adoitan estar limitados a rexións tropicais.
Aneis das árbores
Os aneis das árbores son probablemente o arquivo máis utilizado en reconstrucións paleoclimáticas para o último milenio. Este feito débese á súa excelente precisión.
O crecemento dos aneis das árbores é estacional, o que permite unha cuantificación moi exacta da idade do rexistro. Ademais, estes arquivos son moi sensibles aos cambios ambientais, rexistrando moi ben o sinal climático. A súa continuidade temporal e a súa distribución practicamente global son tamén responsables do seu uso tan estendido.
Sedimentos mariños e lacustres
Os sedimentos tanto dos fondos mariños como dos fondos dos lagos son excelentes arquivos paleoclimáticos. Atópanse distribuídos ao longo de toda a Terra, adoitan ser secuencias moi longas no tempo, chegando ata centos de miles de anos, e nalgúns casos, como en sedimentos varvados (laminacións de tipo estacional), cunha resolución inferior a anual.
Por contra, estes arquivos adoitan estar alterados polo impacto humano e a fiabilidade das súas cronoloxías, aínda que está a mellorar, non sempre é todo o precisa que sería desexable.
Espeleotemas
Os espeleotemas inclúen as estalactitas e estalagmitas que se forman nas covas. Estes arquivos permiten obter rexistros climáticos de alta resolución para longos períodos de tempo: decenas e centos de miles de anos. Tamén permiten reconstruír o clima nunha gran variedade de ambientes hidroloxicamente moi distintos (desde zonas áridas a zonas de alta pluviosidade).
Os métodos de datación que se utilizan para estes arquivos adoitan ser altamente fiables, pero adoitan presentar rexistros descontinuos. Ademais, ao atoparse en covas pode existir certa incongruencia entre o clima en superficie e o rexistrado dentro da cova.
Fontes documentais
Os documentos históricos como son os cadernos de bitácora, as follas parroquiais ou os rexistros agrícolas de floración e colleita tamén son útiles para reconstruír o clima máis aló dos rexistros instrumentais. O que fai máis interesantes a estes arquivos é a variedade de fontes, o bo control cronográfico e a súa precisión. A maioría destes arquivos concéntranse no Atlántico Norte e o Pacífico.
É labor da paleoclimatoloxía empregar os distintos rexistros e comparalos entre si para obter unha reconstrución coherente do pasado. Como fomos vendo, cada un dos arquivos ten os seus puntos fortes e as súas debilidades, pero combinados como un gran quebracabezas climático axúdannos a reconstruír de forma certeira o clima do pasado.
Grazas a esta aproximación podemos demostrar que a velocidade e as características do cambio climático actual difiren dos cambios climáticos de orixe natural do Cuaternario. Deste xeito, e sen medo a equivocarnos, podemos de dicir que no estudo do cambio climático o pasado ten moito que contarnos.
*Artigo de Armand Hernández e Olga Margalef
Armand Hernández é investigador Ramón y Cajal en Ciencias da Terra e da Auga na Universidade da Coruña e investigador principal do grupo GRICA de paleoclimatoloxía no CICA. Olga Margalef é profesora de xeomorfoloxía e riscos xeolóxicos na Universitat de Barcelona.
Cláusula de divulgación: As persoas asinantes non son asalariadas, nin consultoras, nin posúen accións, nin reciben financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declararon carecer de vínculos relevantes máis aló do cargo académico citado anteriormente.
