A Asociación Médica Mundial (WMA) definiu en 2020 a pseudoterapia como “unha substancia, produto, técnica ou procedemento cun suposto propósito para a saúde que carece de apoio científico ou evidencia que garanta a súa eficacia e seguridade”.
Estes “inventos” explotan a vulnerabilidade e o descoñecemento para vender falsas esperanzas. O prezo a pagar é alto, e non só económico: atrasan a chegada de tratamentos eficaces, producen novos danos e poden provocar a morte.
Desgraciadamente, prosperan moitas pseudoterapias en saúde mental: anxeloterapia, bioneuroemoción, reparentalización, suplemento mineral milagroso, tapping, terapia de polaridade, zero balancing, etcétera. Pero aquí limitarémonos aos exemplos máis estendidos e, por conseguinte, máis prexudiciais.
Acupuntura
Derivada da medicina tradicional chinesa, baséase na existencia dunha suposta “enerxía vital” (qi) que fluiría polo corpo a través de canles chamadas “meridianos”. Os problemas de saúde xurdirían do desequilibrio enerxético (provocado por distintos factores) e solucionaríanse inserindo agullas en puntos específicos.
Para os trastornos psicolóxicos, a acupuntura establece 16 áreas onde colocar as agullas e, supostamente, tratar a depresión e outros trastornos. Pero non se descubriu evidencia da “enerxía vital” nin dos “meridianos”. Por tanto, non existe apoio cientificamente demostrable que apoie a súa eficacia.
Bioenerxética
O seu inventor, Alexander Lowen (1910 – 2008), tamén recorre á metafísica da “enerxía vital”, pero chámaa “orgón”, seguindo o controvertido Wilhelm Reich. Para Lowen, a “enerxía” estaría a fluír entre polos do corpo, como a cabeza e os xenitais. E, se se obstaculiza, provocaría alteracións na personalidade.
Por tanto, o obxectivo sería axudar a liberar as tensións acumuladas para restaurar a “enerxía” e recuperar unha “saúde vibrante”.
Herdanza da psicanálise (outro intento de terapia creado por Sigmund Freud e afastado da ciencia), esta “psicoterapia corporal” é tamén facilmente criticable pola súa dependencia de argumentos indemostrables. Aínda que careza de apoio científico, hai quen evita mencionala e aplícaa en contextos deportivos.
Constelacións familiares
Inspíranse no psicodrama, o pensamento sistémico transxeracional, a psicanálise e o misticismo cuántico. Tamén inclúen algo chamado “campos morfoxenéticos”, a través dos cales estarían conectados todos os individuos dunha mesma especie para transmitirse coñecementos e comportamentos.
Con eses ingredientes, xustifican que os problemas psicolóxicos dunha persoa radican en conflitos que alguén da súa árbore xenealóxica non resolveu. E “constelando” —ou sexa, facendo unha representación teatral en grupo— superaranse os problemas nunha única sesión. Así, todas as persoas da familia, vivas ou mortas, quedarán en paz.
Á marxe da carencia, non só de probas que avalen os seus principios, senón de reflexións serias, o maior perigo son os efectos iatroxénicos (novos danos engadidos). Entre outros, hai risco de sufrir maior psicopatoloxía, emocionalidade negativa, confusión e culpabilidade. Por todo, as constelacións familiares ben poderían definirse como unha perigosa farsa.
Dianética
Presume de revelarse ao mundo como a panacea, ou sexa, a cura universal. Segundo prometeu literalmente o seu autor, o escritor de ciencia-ficción L. Ron Hubbard: “Serve para tratar todos os trastornos mentais e todas as enfermidades psicosomáticas con garantía de curación completa”. Para glorificar as súas fantasías, Hubbard posteriormente fundou a seita chamada Igrexa da Ciencioloxía.
A dianética funcionaría simplemente localizando o que o seu creador chama “engranamas”, momentos de profunda dor recluídos pola persoa nun “inconsciente celular” (tamén con influencias da psicanálise), para facer que os reviva en detalle (proceso chamado “auditación”) ata alcanzar o estado Clear. E, milagrosamente, a persoa recuperaría a saúde.
Obviamente, toda promesa de cura universal é unha mentira e crer nela é unha forma moderna de superstición. En psicoloxía, as terapias eficaces personalízanse, é dicir, só serven para unha persoa concreta no seu momento vital específico, non se personifican nun “curador” ao que render culto polo seu carisma.
Flores de Bach
Son cremas ou pingas elaboradas a partir de 38 esencias florais que se presentan como remedios naturais capaces de equilibrar as emocións ou tratar a ansiedade.
O máis sorprendente é que as esencias foron obtidas a través dun “diálogo vibracional” que mantivo o gurú da pseudoterapia (Edward Bach) con cada unha das 38 plantas. Esta debe ser a razón pola que as investigacións rigorosas demostran que non teñen efecto algún.
Homeopatía
Baséase en administrar dilucións: produtos de orixe vexetal, animal ou mineral mesturados de forma repetida con algún líquido ata a súa práctica desaparición. A pesar da ausencia de principio activo, tentan convencer de que “a auga ten memoria” e que, dalgunha forma, “lembra” que estivo en contacto coa substancia inicial.
Os seus caros produtos son usados para tratar fobias, trastornos alimentarios, depresión e trastorno obsesivo compulsivo, entre outros. Baséanse no principio de que estas alteracións serían consecuencia de desamaños no que chaman “forza vital”, unha entidade non física que sería a esencia da vida.
Con todo, é imposible verificar formalmente, nin entender racionalmente, os fundamentos teóricos fraudulentos aos que recorren (“memoria da auga” ou “forza vital”). Como é esperable, as metanálises sinalan que a eficacia da homeopatía é nula para calquera trastorno. E aquelas publicacións que a avalan son metodoloxicamente deficientes.
Programación Neurolingüística (PNL)
Os seus autores, Richard Bandler e John Grinder, non resolven se inventaron un intento de psicoterapia ou un modelo de comunicación, o que proporciona unha pista sobre a súa credibilidade. Segundo a formulación xeral, é un adestramento en habilidades interpersoais.
Transitan por un terreo teórico confuso, unha mestura non conseguida de condutismo, construtivismo e psicoloxía cognitiva. Sosteñen que hai “esquemas mentais” que poden “reprogramarse” mediante o uso consciente da linguaxe. Ademais, para optimizar os cambios, alegan que existen distintas modalidades sensoriais de aprendizaxe (visual, auditivo ou kinestésico, VAK), un modelo carente de base real pero aínda presente en educación.
A PNL reduce a complexidade dos procesos psicolóxicos a unha analoxía informática simplista. É un exemplo paradigmático de intento de cientificismo: utiliza terminoloxía rechamante (o prefixo “neuro” é exclusivamente unha técnica de márketing, dado que non aluden ao sistema nervioso nas súas explicacións) e linguaxe técnica para lexitimar ideas incoherentes e baleiras.
Reiki
Esta práctica espiritual de orixe xaponesa (a versión occidental denomínase “toque terapéutico”) consiste en colocar as mans a escasos centímetros do corpo dunha persoa. O obxectivo sería canalizar o qi (a “enerxía vital” que simulan restaurar outras pseudoterapias) para resolver alteracións mentais, emocionais e físicas. Pero fundaméntase na fe xa que, como xa se puido deducir, a “enerxía vital” non ten ningunha correspondencia coa realidade.
Aos seus 9 anos, Emily Rosa demostrou cun experimento que esta práctica é unha fraude. Grazas a iso, converteuse na persoa máis nova en publicar nunha revista científica de alto impacto.
Contra a desinformación, a divulgación
Pódese afirmar con rotundidade que ningunha destas pseudoterapias serve para mellorar a saúde mental. Só son defendidas por quen se lucran con elas ou por persoas que cometen, ente outras, a falacia ad populum (son boas porque hai xente que o di) e a falacia ad verecundiam (son boas porque alguén con autoridade o di), sen proporcionar argumentos lóxicos.
Aínda que alguén poida expresar “a min funcióname”, non é máis que unha ilusión. Unha confusión entre correlación e causalidade que recibe o nome de falacia post hoc, ergo propter hoc. É dicir, un problema pode desaparecer pola modificación de factores de mantemento (son elementos que reforzan e perpetúan un problema psicolóxico) alleos á pseudoterapia (por exemplo, un aumento do apoio social), pero a persoa cre que a causa da mellora foron os efectos directos da pseudoterapia.
Tamén pode producirse o efecto placebo: a expectativa de mellora e o contexto de coidado poden xerar alivios subxectivos que enmascaran a falta de eficacia real destas “técnicas”. É máis, ter a posibilidade de elixilas potencia que apareza este efecto.
Xunto ás casualidades e o placebo, recorrer a elas respondería a comportamentos supersticiosos, a confirmación de nesgos ou, sinxelamente, a busca de compañía e atención. Aínda que as pseudoterapias poidan consolar (sendo, á vez, prexudiciais), só o pensamento crítico pode curar.
Cláusula de divulgación: Jorge Romero-Castillo non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin reciba financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis alá do cargo académico citado.
