Segundo algúns estudos, o Nolotil é o medicamento máis vendido de España, con preto de 24 millóns de envases dispensados nas farmacias cada ano. Recentemente, o popular medicamento cobrou aínda máis notoriedade cando se soubo que a Asociación de Afectados por Fármacos (ADAF, polas súas siglas en inglés) demandara ao Ministerio de Sanidade español e á Axencia Española de Medicamentos e Produtos Sanitarios (AEMPS) por non protexer os cidadáns británicos das súas reaccións adversas —mesmo mortais— mentres estaban en España. Hai que sinalar que o Nolotil non se comercializa no Reino Unido, entre outros países, e que os afectados eran turistas na súa maioría.
Ante este tipo de noticias, é lóxico que xurdira certa preocupación entre a opinión pública. Ata que punto é seguro o Nolotil? E a que se debe a súa popularidade? É realmente máis eficaz para aliviar a dor que outros medicamentos?
Desde 1969 nas súas farmacias
O Nolotil comercialízase en España desde 1969 para tratar a dor aguda moderada ou intensa postoperatoria ou postraumática, de tipo cólico ou de orixe tumoral, así como febre alta que non responda a outras medidas terapéuticas, incluídos antipiréticos de primeira elección. Como ben establece a súa ficha técnica e prospecto, esas son as súas indicacións aprobadas e, por tanto, non debería empregarse para outros tipos de dor.
Considerado un antiinflamatorio non esteroideo (AINE), o seu principio activo coñécese como metamizol ou dipirona. Os AINEs —o grupo de antiinflamatorios máis empregados— producen un efecto analxésico, antipirético (diminución da febre) e antinflamatorio a través da inhibición dos encimas ciclooxixenasas, pero tamén pode afectar negativamente o sistema dixestivo.
Dentro deste grupo atopamos fármacos moi coñecidos como o paracetamol, o ibuprofeno, o diclofenaco, o dexketoprofeno, o naproxeno, o celecoxib etc. Pero non todos os AINE son iguais e xeran os mesmos efectos. Por exemplo, o paracetamol non ten acción antiinflamatoria e non é gastrolesivo.
Vantaxes do metamizol
O metamizol, que forma parte de máis de 20 medicamentos comerciais en forma de cápsulas, pingas orais, supositorios ou mesmo como solución inxectable, tamén ten as súas peculiaridades. Ademais dos efectos terapéuticos sobre a dor, a inflamación e a febre que comparte con outros AINE, este principio activo ten propiedades antiespasmódicas, útiles para aliviar dores de tipo cólico. Tamén se observou que funciona ben en pacientes oncolóxicos nos que os AINEs convencionais como o paracetamol ou o ibuprofeno non resolven os procesos de febre e dor.
E por que se popularizou o seu uso tan masivamente en España? Polo seu baixo prezo, a súa dispoñibilidade e porque o perfil de reaccións adversas gastrointestinais e renais parece máis favorable en comparación con outros AINEs como o ibuprofeno. O principal problema é que a miúdo non se usa adecuadamente, mesmo debido a unha mala praxe médica. Por exemplo, é moi frecuente atopar persoas que utilizan o Nolotil ou o metamizol para dores de cabeza, dores musculo-esqueléticas ou molestias de estómago. Mesmo hai pacientes que beben as ampolas inxectables autoadministrándose practicamente unha dose catro veces superior á que contén unha cápsula.
O efecto non desexado que fai soar as alarmas
Se falamos de seguridade, unha das reaccións adversas máis frecuentes é a hipotensión. Con todo, o principal problema do metamizol é un tipo de resposta non desexada e pouco frecuente que se coñece como agranulocitose. Como o seu nome indica, a agranulocitose é un descenso de granulocitos —células do sistema inmune como os eosinófilos, neutrófilos ou basófilos— que nos axudan a defendernos dos axentes infecciosos.
Esta reacción cursa con febre, calafríos, dor orofarínxea, rinite, farinxite, inflamación do tracto xenital e inflamación anal. Nos casos máis graves pode chegar a ser mortal, ao limitar as defensas do organismo fronte a bacterias, virus ou outros axentes patóxenos. Tamén se observou que a clozapina, un fármaco antipsicótico, pode producir agranulocitose.
Estas reaccións adversas graves sobre o sistema inmune son as responsables de que o metamizol non estea dispoñible en todos os países de Europa: non se comercializa en Francia, Reino Unido e países escandinavos como Suecia, Noruega e Dinamarca. Parece ser que os habitantes do norte de Europa son máis susceptibles a este tipo de respostas, probablemente por cuestións farmacoxenéticas. Este concepto refírese ao papel dalgúns xenes na biotransformación e eliminación dos fármacos do organismo. Recentes estudos revelan que algúns tipos de pacientes teñen predisposición xenética a sufrir agranulocitose ao non detoxificar rapidamente o metamizol do organismo debido a polimorfismos nos xenes NAT2, CYP2C9 e CYP2C19.
Con toda esta información, a Axencia Europea do Medicamento (EMA) e a Axencia Española do Medicamento e Produtos Sanitarios (AEMPS) xa realizaron unha advertencia en 2018 lembrando que o metamizol é un fármaco suxeito a prescrición médica e debe usarse soamente para tratamentos de curta duración, tomar as doses mínimas eficaces e vixiar a aparición de síntomas indicativos de agranulocitose.
Debido a estes riscos e aos danos ocasionados nalgunhas persoas, certas asociacións de pacientes emprenderon accións legais contra a AEMPS, como contabamos ao principio do artigo. Con todo, non hai que esquecer que, baixo as condicións adecuadas de uso e prescrición, o metamizol é unha opción terapéutica eficaz para controlar a febre e a dor nalgúns tipos de pacientes, por exemplo os oncolóxicos.
*Víctor López Ramos é profesor titular de Farmacoloxía e vicedecano de Internacionalización na Facultade de Ciencias da Saúde da Universidade San Jorge. Tamén é académico da Academia de Farmacia Reino de Aragón.
Cláusula de divulgación: Víctor López Ramos non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis aló do cargo académico citado.
