O botafumeiro da catedral de Santiago de Compostela é un dos principais símbolos da cidade: trátase dun enorme incensario bañado en prata que pesa 53 quilos e mide 1,50 metros. A pesar de que houbo un momento no que se podía ver a peza en funcionamento todos os domingos na misa de mediodía, as restauracións limitaron o seu uso a doce datas ao ano. Pero, cando se trata de contestar á pregunta sobre o seu propósito, existe unha resposta practicamente unánime: o botafumeiro creouse para tapar o cheiro dos peregrinos que chegaban a Santiago e durmían na catedral.
Con todo, o divulgador en historia da arte Miguel Ángel Cajigal Vera, máis coñecido como El Barroquista, explica a través do seu perfil de X que isto se trata dun bulo perpetuado polo turismo. Unha historia interesante, pero definitivamente falsa. “Se o problema fosen os olores, bastaría con perfumar a igrexa con incensarios colocados cada certo espazo por todo o templo”, explica no fío publicado na rede social.
Pero existe resposta: un recente estudo de fontes de Julio Vázquez Castro —investigador de Historia da Arte pola Universidade de Santiago (USC)— explicou que o ritual do botafumeiro apareceu entre 1398 e 1426, en época do arcebispo Lope de Mendoza. Sevillano, de familia fidalga e cunha sólida formación humanística. Esta é a historia detrás da funcionalidade real do botafumeiro da catedral de Santiago.
A orixe do bulo
Segundo El Barroquista, resulta complicado establecer unha data de orixe do botafumeiro compostelán, xa que non foi ata o século XIX cando se comezou a documentar o seu ritual. Pero todo bulo ten a súa base nunha palabra, nunha frase. Neste caso, en 1852, o xornalista e escritor Neira de Mosquera opinou que a orixe do colosal incensario “se perde nos remotos tempos da peregrinación“: esa afirmación fixo crer a xeracións de peregrinos que a peza era tan antiga como o Camiño de Santiago, un feito completamente falso.
Mentres, Zepedano, clérigo e arquiveiro, daba a coñecer, case vinte anos despois, que a primeira noticia documentada do incensario databa de 1602 e suxería que a súa orixe se situaba a principios do século XVI. “Tarde xa para o Camiño e a peregrinación”, comenta El Barroquista. O historiador Antonio López Ferreiro conseguiría aumentar a antigüidade do botafumeiro ata finais do século XIV, a través dunha nota manuscrita nas marxes do Códice Calixtino.
Así, o divulgador deixa unha cousa clara con toda esta información: unha orixe tan tardía desmonta o mito de que se usaba para camuflar o cheiro dos peregrinos que durmían na catedral séculos antes. E, ademais, súmase que o incensario, segundo as datas orientadas dos eruditos, se instalou nunha época na que, teoricamente, o volume de peregrinos descendeu notablemente. “Non habería tanto problema co presunto olor das masas”, indica.
Unha razón: a monumentalidade
Entón, cal é o verdadeiro propósito do botafumeiro? O misterio ten unha solución moito máis sinxela do que parece: o arcebispo Lope de Mendoza quería engrandecer a solemnidade da catedral compostelá durante as procesións que se realizaban no seu interior. E, por que un incensario? “O incienso, perfume de gran valor, está estreitamente relacionado na Biblia á oración e ao espazo sagrado“, explica Miguel Ángel Cajigal; así, o fume ascendente evoca as plegarias que ascenden.
En 1977, un documento confirmou que só se usaban en “Pascuas e día do Santo Apóstolo e outros moi festivos do ano”. Así, se alguén chegaba de peregrinación e tiña a sorte de velo en funcionamento, gozaba do espectáculo. E, así, a través da monumentalidade que outorga o funcionamento do botafumeiro, El Barroquista pecha un dos principais bulos existentes arredor da Catedral de Santiago.
Penso que debería publicarse en galego. Saúdos.