A chuvia leva semanas instalada na rutina diaria, aínda que en Galicia ese é un fenómeno tan habitual que forma parte da paisaxe dende sempre. A pesar de que ao longo ano tamén gozamos de moitos días de sol, se se lle pregunta a alguén de fóra da comunidade, a resposta adoita ser a mesma: aquí sempre chove. Pode haber algo de verdade, pero o certo é que, tras séculos de auga caendo do ceo, os galegos desenvolveron unha gran riqueza léxica vinculada á chuvia, con máis de cen palabras, das cales 61 se empregan directamente para nomeala.
Foi a catedrática de Filoloxía da Universidade de Santiago de Compostela (USC), Elvira Fidalgo, quen identificou e recompilou estas múltiples formas de referirse ao fenómeno. Os resultados, que puxeron de manifesto a singular diversidade lingüística de Galicia, proceden de enquisas realizadas en máis dun cento de parroquias e localidades das catro provincias galegas, Asturias, León e Zamora. “É lóxico que unha poboación que vive inmersa na chuvia busque mil conceptos sacados das imaxes máis variadas para nomear aquilo que está presente na súa vida, e din que tamén no seu espírito”, reflexiona Fidalgo no seu estudo.
Un factor diferenciador: a intensidade
O principal elemento que distingue os distintos vocablos é a intensidade coa que cae a chuvia. Para referirse á precipitación máis feble empréganse termos como orballo, orballeira e orballada, xunto con chuvisco, chuviscada ou chuviña, estes últimos relacionados co latín pluvia. Cando vén acompañada de vento do norte, aparecen denominacións como babuxa, babuxada, barruxeira, barruxada ou barruceira, palabras relacionadas co termo greso Boreas, do que tamén deriva borrascada. Pola súa banda, poalla, poalleira e poallada comparan a chuvia de pingas moi finas coas partículas de po en suspensión.
Para a chuvia intensa, o galego recorre a palabras como trebón, treboada ou torboada, procedentes do latín turbo. Se a precipitació é forte pero de curta duración, fálase de chuvieira. Outros termos que describen episodios de chuvia abondosa son arroiada, bátega ou xistra. Cando a chuvia vén acompañada de raios e tronos, empréganse expresións como treboadas, torboadas, torbóns ou trebóns; mentres que, se se mestura con neve e xeo, aparecen voces como auganeve, cebrina, nevareira, pedrazo ou sarabiada.
Ás palabras específicas súmanse tamén expresións compostas que indican gran cantidade de auga, como “chover a caldeiros”, “chover a ballón“, “caer (a auga) a barullo”, “a cichón” ou “a choupón”.
E cando deixa de chover?
O galego tamén conta con palabras propias para nomear o momento exacto no que a chuvia remata. Verbos como amizar, delampar, escambrar, estear, estiñar e estrelampar describen ese intre no que a auga deixa de caer.
Esta riqueza léxica reflíctese igualmente nos ditos populares, que condensan a sabedoría colectiva. Quen non escoitou algunha vez a expresión “nunca choveu que non escampara”?
Incluir Asturias, León e Zamora terá a sua lóxica. O que non a tén é deixar fóra o norte de Portugal. Tal vez os límites políticos estean a afectar os límites mentais, inexorabelmente….
Creo que o artigo e o traballo de Elvira Fidalgo se refiren á lingua galega.