Un estudo desenvolvido por investigadores de Madrid e Sevilla analiza a mortalidade por endocardite infecciosa en España entre 1999 e 2023. Segundo o artigo, Galicia está entre as comunidades con maior risco de falecemento, xunto con Navarra, mentres que en territorios como Castela e León a tendencia é descendente. O traballo tamén sinala diferenzas por xénero e apunta a un incremento especialmente marcado nas mulleres galegas. A enfermidade está causada por bacterias que inflaman o revestimento interno das válvulas e das cavidades cardíacas. Aínda que é pouco frecuente, a súa gravidade é elevada e require atención hospitalaria especializada.
Desde a práctica asistencial, a fotografía é máis matizada. Fernando Rueda, cardiólogo no Complexo Hospitalario Universitario da Coruña (CHUAC), explica que en idade pediátrica a endocardite é “algo excepcional”, con apenas un ou dous casos ao ano, xeralmente ligados a cardiopatías conxénitas. En adultos, Lucía Ramos, especialista en Enfermidades Infecciosas no mesmo hospital, afirma que nos últimos anos si perciben “cada vez máis casos”, especialmente tras a pandemia. No CHUAC, a proporción actual é de nove homes por cada dúas mulleres, un dato que chama a atención fronte ao que describe o estudo do Severo Ochoa. “Eu non teño a sensación de que as mulleres que ingresan falecen máis que os homes”, apunta a infectóloga.
A endocardite infecciosa é unha infección bacteriana do corazón, xeralmente das válvulas cardíacas. Prodúcese cando unha bacteria que circula polo sangue consegue aniñar nun tecido cardíaco previamente danado ou nunha prótese. A mortalidade hospitalaria mantense elevada, entre un 20% e un 30%, segundo sinala Ramos. O diagnóstico non adoita ser sinxelo: pode comezar con febre sen foco claro ou síntomas pouco específicos. “Non é unha enfermidade que se descarte”, advirte Rueda, porque as probas iniciais poden ser normais e a lesión aparecer días despois. Por iso, a sospeita clínica e a coordinación entre servizos resultan fundamentais.
Un mapa desigual e unha realidade clínica complexa
O citado estudo amosa que a evolución da mortalidade por endocardite non foi homoxénea no Estado español nas últimas dúas décadas. Galicia aparece entre as comunidades cunha tendencia menos favorable, nun contexto no que se describen diferenzas por sexo e territorio. O estudo non entra nas causas concretas destas variacións, pero os datos apuntan a que factores demográficos e asistenciais poderían influír nunha enfermidade que adoita afectar pacientes de idade avanzada e con patoloxías previas.
Nos hospitais galegos, a explicación coincide. “Cada vez vivimos máis e cada vez poñemos máis próteses e máis dispositivos”, sinala Ramos, que apunta que o perfil máis habitual é o de persoas maiores con varias comorbilidades. Rueda coincide en que a idade e as alteracións previas do corazón son claves: as válvulas máis deterioradas “son máis fáciles de infectar”. Así, máis que unha enfermidade nova ou máis contaxiosa, o que parece estar a cambiar é o contexto clínico e social no que aparece.
Diagnosticar a tempo e decidir rápido
A endocardite infecciosa segue a ser un desafío clínico porque non sempre se presenta de forma evidente. Pode comezar cunha febre persistente sen foco claro ou con síntomas xerais, como cansazo ou perda de peso. Isto obriga a manter un alto nivel de sospeita. Ademais, o uso previo de antibióticos pode enmascarar os resultados dos cultivos e atrasar a identificación da bacteria responsable.
Para facer fronte a esta incerteza, os hospitais apostan pola coordinación. No CHUAC, os casos centralízanse no servizo de Enfermidades Infecciosas e revísanse nun comité multidisciplinar no que tamén participan cardiólogos e cirurxiáns cardíacos. Esa revisión periódica permite adaptar o tratamento segundo evolucione a lesión cardíaca ou aparezan complicacións. “Reavaliámolos semanalmente e decidimos que cremos que é o mellor”, explica Ramos.
O tratamento require antibióticos prolongados e, en determinados casos, cirurxía. A clave está no momento: “Se se decide que hai que operar, hai que facelo canto antes, nas primeiras 24 ou 48 horas se é posible”, sinala Ramos. A rapidez na toma de decisións e a existencia dun equipo especializado poden marcar a diferenza nunha enfermidade que, malia ser pouco frecuente, mantén unha mortalidade elevada.
Prevención: a primeira liña de defensa
A prevención tamén xoga un papel fundamental. Fernando Rueda subliña que “moitas veces os pacientes non teñen factores de risco evidentes, pero pequenas infeccións na boca ou na pel poden ser a porta de entrada para as bacterias”. Por iso, recomenda atención constante á hixiene dental e ao coidado de feridas, incluso pequenas, especialmente en persoas con válvulas cardíacas transplantadas ou dispositivos como marcapasos. A realización de revisións odontolóxicas periódicas e o mantemento dunha correcta limpeza bucal poden reducir notablemente o risco de que unha bacteria alcance o corazón.
Lucía Ramos engade que a educación do paciente é clave. “É importante que as persoas coñezan que febres prolongadas ou síntomas inespecíficos non sempre son benignos e que non deben autoadministrarse antibióticos sen control médico”, explica. O uso precoz ou inadecuado de antibióticos pode dificultar o diagnóstico posterior da endocardite, enmascarando cultivos e atrasando a identificación da bacteria responsable. Rueda insiste: “O problema da resistencia aos antibióticos é real. Se as bacterias se acostuman aos fármacos que usamos, despois a infección pode ser máis difícil de tratar”.
Ademais, os profesionais sinalan que certos perfís de pacientes adoitan estar máis concienciados cos riscos e coidados que precisan. Por exemplo, quen convive dende a infancia con cardiopatías conxénitas ou ten seguimento cardiolóxico regular adoita vixiar síntomas e manter hábitos que minimizan complicacións, incluída a infección. Este seguimento continuado, xunto co coñecemento persoal da propia condición, pode favorecer unha detección máis temperá fronte aos perfís de persoas maiores con múltiples comorbilidades, nos que o diagnóstico da endocardite adoita supoñer un reto maior.
Fan falta máis médicos e equipos preparados
A pesar dos avances en diagnóstico e tratamento, os especialistas coinciden en que hai marxe de mellora no sistema sanitario. Rueda destaca que, máis aló dos recursos dispoñible, o verdadeiro reto está no persoal sanitario: “Se queres ter unidades especializadas para pacientes complexos, non pode ser que só haxa dous ou tres médicos encargados”. Engade que se necesita persoal suficiente e ben formado para garantir atención continuada e de calidade. Segundo o cardiólogo, esta limitación pode afectar a rapidez na toma de decisións, un factor crítico nunha enfermidade cunha mortalidade aínda elevada.
Ramos engade que a coordinación entre servizos e niveis asistenciais tamén é crucial. A falta de vías de derivación áxiles e protocolos claros para pacientes que viven en zonas rurais ou fóra dos hospitais de terceiro nivel pode atrasar a valoración e o inicio do tratamento. “Cando conseguimos que hospitais secundarios se comuniquen directamente co CHUAC, a atención flúe mellor e as decisións cirúrxicas ou antibióticas pódense adoptar canto antes”, explica a infectóloga. Ademais, lembra a importancia de centralizar os casos en servizos especializados para optimizar o uso de antibióticos e reducir o risco de resistencia bacteriana.
En resumo, a loita contra a endocardite infecciosa non depende só de aparatos sofisticados ou protocolos. Requírese un número suficiente de profesionais ben formados e coordinados, capaces de actuar con rapidez ante cada caso. Sen esta base, ponse en risco a rapidez do diagnóstico e do tratamento, clave para salvar vidas.
Referencia: Regional and sex differences in infective endocarditis mortality in Spain (Publicado en Enfermedades Infecciosas y Microbiología Clínica)
Grazas! Moi interesante!