A caza de grandes baleas remóntase moito máis atrás no tempo do que se cría. Unha nova investigación do Instituto de Ciencia e Tecnoloxía Ambientais da Universidade Autónoma de Barcelona (ICTA-UAB) e do Departamento de Prehistoria da UAB revela que comunidades indíxenas do sur do Brasil cazaban grandes cetáceos hai 5.000 anos, ao redor de 1.000 anos antes das primeiras evidencias documentadas en sociedades do Ártico e do Pacífico Norte.
Publicado en Nature Communications, o estudo mostra que os pobos da rexión da baía de Babitonga (Santa Catarina), construtores dos coñecidos sambaquis —montículos monumentais de cunchas levantados por sociedades do Holoceno ao longo da costa brasileira—, desenvolveron tecnoloxías especializadas para a caza de grandes baleas moito antes do que apuntaba a investigación arqueolóxica previa.
Estes resultados redefinen o papel das comunidades suramericanas no xurdimento de culturas marítimas complexas, xa que ata o de agora situábase a orixe da caza de grandes baleas en sociedades posglaciais do hemisferio norte, entre hai 3.500 e 2.500 anos.
O traballo, liderado polos investigadores do ICTA-UAB Krista McGrath e André Colonese xunto a un equipo internacional, analizou centenares de restos óseos de cetáceos e ferramentas elaboradas en óso procedentes de sambaquis da baía de Babitonga, conservados actualmente no Museo Arqueolóxico de Sambaquis de Joinville (Brasil). Moitos destes xacementos desapareceron, o que converte a esta colección nun arquivo excepcional dunha historia que, doutro xeito, non podería reconstruírse.
Zooarqueoloxía mediante espectrometría de masas
O equipo combinou métodos de zooarqueoloxía, análise tipolóxica e técnicas moleculares de última xeración, como ZooMS (zooarqueoloxía mediante espectrometría de masas), para estudar ósos e obxectos fabricados con ósos de cetáceos.
Identificáronse restos de baleas francas austrais, xibardos, rorcuais azuis, rorcuais boreais, cachalotes e golfiños, moitos deles con claras marcas de corte asociadas ao despezamento. Tamén se documentaron grandes arpóns realizados con óso de balea, algúns dos maiores achados en América do Sur. A súa presenza, xunto coa abundancia de restos óseos, a súa inclusión en contextos funerarios e a identificación de especies costeiras, achega unha evidencia sólida de caza activa e non dun aproveitamento oportunista de animais varados.
“Os datos demostran claramente que estas comunidades desenvolveron o coñecemento, as ferramentas e as estratexias necesarias para cazar grandes baleas miles de anos antes do que se supoñía”, afirma McGrath, autora principal do estudo.
Información ecolóxica relevante
Os resultados ofrecen tamén información ecolóxica relevante. A abundancia de restos de xibardos suxire que a súa distribución histórica alcanzaba zonas situadas máis ao sur que as principais áreas de cría actuais fronte á costa de Brasil. “O aumento recente de avistamentos no sur de Brasil podería reflectir un proceso histórico de recolonización, con implicacións para a conservación. Reconstruír a distribución das baleas antes do impacto da caza industrial resulta clave para comprender as súas dinámicas de recuperación”, sinala Marta Cremer, coautora do estudo.
Ademais de reescribir as orixes da caza temperá de baleas, o traballo achega novas claves sobre as economías, as tecnoloxías e as formas de vida das sociedades posglaciais ao longo da costa atlántica suramericana. Segundo André Colonese, autor sénior do estudo, “esta investigación abre unha nova perspectiva sobre a organización social dos pobos sambaqui. Supón un cambio de paradigma, xa que permite ver estes grupos non só como recolectores de mariscos e pescadores, senón tamén como baleeiros”.
Dione Bandeira, arqueóloga brasileira con máis de 20 anos de experiencia no estudo de sambaquis, explica que “os resultados revelan unha práctica que contribuíu de forma significativa á presenza prolongada e densa destas sociedades ao longo da costa brasileira”.
Os pobos sambaqui integraron os recursos mariños nos seus sistemas culturais e desenvolveron unha sofisticada cultura marítima, caracterizada por tecnoloxías especializadas, cooperación colectiva e prácticas rituais vinculadas á captura de grandes animais mariños. Esta historia indíxena non escrita chegou ata hoxe grazas ás coleccións museísticas e ao traballo de preservación dos xacementos que lograron escapar ao impacto da urbanización en Brasil durante os últimos séculos.
Ana Paula, directora do Museo Arqueolóxico de Sambaquis de Joinville, destaca que “as coleccións custodiadas no museo, en especial a Colección Guilherme Tiburtius, poñen de relevo a riqueza e o enorme potencial de información sobre os pobos ancestrais que aínda pode explorarse en profundidade”.
Referencia: Molecular and zooarchaeological identification of 5.000 year old whale-bone harpoons in coastal Brazil (Publicado en Nature Communications)
