Dende 2019, os fondos das Illas Atlánticas deixaron de albergar bosques de kelp, un dos ecosistemas mariños máis valiosos pola súa capacidade de crear hábitat e soster biodiversidade. O fenómeno non é puntual: un estudo realizado en máis de cincuenta puntos da costa galega revela que case o 60% dos lugares onde estas algas eran abondosas hai anos xa non conservan bosques e só manteñen exemplares illados. “A situación é bastante mala”, resume Rodolfo Barreiro, investigador do grupo BioCost da Universidade da Coruña (UDC), que leva anos seguindo a evolución destas comunidades submarinas.
Detrás do declive aparece con forza a presión dun peixe herbívoro autóctono, a saboga (Sarpa salpa), capaz de devorar as láminas do kelp antes de que chegue a formar estruturas adultas. As marcas da mordida, que segundo explica Barreiro son “coma un corte limpo en forma de media lúa”, repítense en milleiros de imaxes tomadas ao longo das estacións e aumentan coa chegada do outono, ata deixar só o talo das algas. Aínda que non se trata dunha especie invasora, o investigador apunta a cambios nas condicións climáticas, como veráns mariños máis longos, que poderían favorecer a súa actividade e intensificar un proceso de perda con consecuencias ecolóxicas, económicas e sociais para o litoral galego.
Un herbívoro clave nun ecosistema en desequilibrio
A Sarpa salpa é un peixe común nas augas do Atlántico ibérico e, a diferenza doutras ameazas ambientais, non se trata dunha especie exótica nin invasora. O seu rango natural xa incluía Galicia, aínda que historicamente as condicións da fachada atlántica, especialmente nas Rías Baixas, non eran as máis favorables para a súa presenza continuada. Segundo explica Barreiro, os cambios recentes na temperatura do mar, con veráns que se prolongan máis alá do habitual, poderían estar a facer que a especie permaneza máis tempo nestas zonas e exerza unha presión maior sobre as algas.
Os exemplares adultos poden acadar arredor dos dous quilos de peso e móvense en bancos que percorren amplas áreas do litoral. Cando atopan un recurso que lles resulta apetecible, “arrasan con el por onde pasan”, describe o investigador, nun comportamento comparable ao dunha praga de langostas. Con todo, Barreiro insiste en que non se debe demonizar a especie: trátase dun compoñente natural do ecosistema mariño cuxo impacto actual responde, en boa medida, a cambios ambientais máis amplos que alteran o equilibrio entre as especies.
Este efecto vese reforzado por un círculo de retroalimentación negativa: a desaparición dos exemplares adultos de kelp reduce a produción de esporas e limita a capacidade de recuperación das poboacións. Así, a presión continuada dun herbívoro nativo, combinada coas novas condicións do océano, contribúe a consolidar un proceso de perda ecolóxica que vai máis alá dun fenómeno puntual ou local.
Laminarias en retroceso, ecosistemas en risco
Nas costas galegas conviven dúas especies principais de laminarias: Laminaria ochroleuca, de afinidade templado-cálida e cunha distribución que chega ata o norte de África; e Laminaria hyperborea, propia de augas máis frías. Esta última, que décadas atrás era relativamente común en numerosos puntos do litoral, resulta hoxe moi difícil de atopar nas zonas estudadas, o que suxire un retroceso ligado ás condicións ambientais. Parte das poboacións poderían estar desprazándose cara ao norte ou refuxiándose a maior profundidade, onde unha menor cantidade de luz e temperaturas máis estables reducen o estrés térmico, aínda que a falta de datos en fondos máis profundos impide coñecer con precisión o alcance deste movemento.
A desaparición destes bosques non implica só a perda dunhas algas concretas, senón dun dos grandes hábitats bioxénicos do océano, comparables aos arrecifes de coral, aos mangleirais ou ás pradarías de fanerógamas mariñas. Como explica Barreiro, “o kelp crea espazos tridimensionais que ofrecen refuxio, alimento e zonas de reprodución para numerosas especies”. E engade que “moitos dos enclaves onde historicamente medraban estas algas coinciden con áreas tradicionais de pesca, precisamente pola elevada biodiversidade que sustentan”.
Cando o kelp desaparece, o sistema tende a simplificarse nun proceso coñecido como tropicalización: os fondos quedan cubertos por algas baixas, sen estrutura nin complexidade, e diminúe tanto a diversidade biolóxica como a presenza de especies de interese comercial. As consecuencias non son só ecolóxicas, senón tamén económicas e mesmo paisaxísticas ou recreativas, ao transformarse ecosistemas antes ricos e produtivos en superficies empobrecidas con menor capacidade para soster a vida mariña.
Restaurar os bosques mariños: retos e primeiras probas
Fronte á desaparición do kelp, os investigadores buscan vías para frear o declive e recuperar os bosques mariños. Un principio fundamental, explica Barreiro, é eliminar primeiro o axente que provoca a deterioración: neste caso, a presión da saboga. “Se non quitas o peixe estás gastando recursos sen que se solucione o problema”, apunta. Sen valor comercial e sen xestión pesqueira específica, a saboga permanece en abundancia e continua consumindo as algas que tentan medrar.
Para contrarrestar esta situación, o grupo BioCost aposta tamén pola restauración activa. Nos laboratorios da UDC cultivan gametófitos, a fase microscópica do kelp, e realizan ensaios para reintroducilos nos fondos afectados. O obxectivo é acelerar a recuperación das poboacións e avaliar se estas poden sobrevivir nunha contorna onde o peixe non se elimina. Barreiro destaca que, nalgúns experimentos puntuais, a simple exclusión temporal de herbívoros cunha rede permitiu que o kelp medrase, pero instalar dispositivos no fondo do mar con rigor científico é complexo e custoso, e o efecto dos temporais pode borrar os avances en cuestión de minutos.
Ademais, a restauración está enmarcada nun contexto legal e europeo máis amplo. Dende 2022, o Regulamento de Restauración da Natureza da Unión Europea establece obxectivos claros para recuperar hábitats degradados, incluídos os mariños, máis aló da simple observación. Mapear o estado das poboacións, analizar os factores que impiden a recuperación e probar técnicas de repoboación constitúen os primeiros pasos. Con todo, Barreiro subliña que estas medidas deben complementarse con políticas que limiten a presión sobre os ecosistemas, incluíndo a explotación das algas silvestres, para garantir que a restauración sexa efectiva e sostible.
Un chamamento á acción para protexer o kelp
A preservación dos bosques de kelp é crucial tanto para a biodiversidade como para as actividades humanas que dependen do mar. Estes ecosistemas bioxénicos crean refuxio, alimento e lugares de reprodución para numerosas especies, moitas delas de interese comercial, e a súa desaparición deixa fondos empobrecidos e menos resilientes. Como subliña Rodolfo Barreiro: “Se deixamos que desaparezan estas algas, perdemos moito máis que plantas: perdemos toda unha comunidade que sustenta a vida mariña e a riqueza do litoral galego”. Un recordatorio do valor destes hábitats e da necesidade de estudar e apoiar medidas que favorezan a súa recuperación.
Se habla de ejercer más presión sobre la recolección de algas silvestres, pero la realidad es que este sistema se lleva practicando desde hace muchas décadas de forma sostenible: ya existe una regulación estricta y auditada por las autoridades competentes, ya que para recolectar algas, hay que tener un plan de recursos específicos autorizado por la Consellería do Mar, en el cual se aplican criterios de sostenibilidad y reclutamiento de forma que todo en su conjunto sea sostenible, y es controlado y auditado de forma exhaustiva, de la misma forma que los recursos marisqueros (topes de capturas, estacionalidad, zonas de exclusión, etc.).
En cambio, poco se habla de que el mayor problema de que la boga esté masificada, es la cada vez menor ausencia de sus depredadores naturales, debido a la alta presión de la pesca comercial sobre éstos en Galicia, ya que de forma natural, estos depredadores podrían regular las poblaciones de escalones más bajos de la cadena trófica, como las bogas. Por lo que una de mas medidas más eficaces, sería actuar sobre la regulación directa de las poblaciones de bogas, es decir, que haya más depredadores en los escalones altos de la cadena trófica, “el problema en sí”, y no sobre las algas mismas.
Interesante artículo,pero como indica en el mismo,si no se elimina la causa ( o peixe) estás gastando recursos sin que se solucione el problema (Sr. Barreiro dixit).El lector se pregunta ¿qué soluciones tiene? Gracias.