A anguía europea (Anguilla anguilla) atópase en perigo crítico de extinción, a categoría de ameaza máis extrema, desde hai dúas décadas. Con todo, e a pesar da súa notable e crecente escaseza, a anguía segue sendo obxecto de pesca e explotación comercial. Un estudo liderado pola Estación Biolóxica de Doñana (EBD-CSIC), publicado recentemente na revista Conservation Letters, demostra que a propia escaseza da especie, combinada co desexo humano de consumir produtos exclusivos, xera unha espiral de extinción que promove que a anguía poida pescarse e ser comercializada ata a súa desaparición definitiva.
A explotación comercial de especies silvestres a miúdo leva ao declive das súas poboacións ou a reducións das súas áreas de distribución. Nesta situación, hai que investir máis tempo ou viaxar máis lonxe para seguir capturando individuos, ata que chega un punto no que o gasto realizado para obter esas capturas non queda compensado polo retorno económico obtido pola súa venda.
Símbolo de status
Prodúcese entón un cesamento da explotación que, á súa vez, pode permitir a recuperación das poboacións. Con todo, en ocasións a escaseza sobrevinda dunha especie deriva nun aumento do seu valor no mercado. Iso débese a que se adoita valorar o escaso como símbolo de status. Canto máis escaso é o obxecto de desexo, maior é o prezo que algúns consumidores están dispostos a pagar por el.
Cando esta lóxica se aplica a especies que, estando en declive, seguen sendo obxecto de explotación comercial, pode xerarse unha espiral de extinción ligada ao mercado, un proceso que se retroalimenta continuamente e que favorece o aproveitamento comercial ata o último individuo dunha especie. “Estes procesos describíronse en diversos organismos, como rinocerontes, pangolíns e quenllas”, apunta Miguel Clavero, investigador da EBD-CSIC e autor principal do estudo. “Agora o noso traballo demostra que está a actuar tamén no caso da anguía, promovendo a súa extinción”, apunta.
De prato popular a manxar de luxo
O equipo científico centrouse na explotación da angula, a forma que toma a anguía cando as larvas que proveñen do Mar dos Sargazos se achegan á costa e penetran en ríos e zonas húmidas. As angulas captúranse en toda a área de distribución da anguía europea fundamentalmente para abastecer á acuicultura (que depende por completo de animais silvestres) e fornecer accións de repoboación. Con todo, en España é importante o consumo directo destas formas xuvenís, unha cultura culinaria que ten o seu berce no País Vasco e que se estendeu por outros lugares do país.
Ata finais da década dos setenta, a angula era un produto abundante e un prato popular, pero o colapso posterior, cunha redución de en torno ao 95% no recrutamento (é dicir, a chegada de angulas), converteuna nun produto de luxo. “Pensamos que era o tipo de situación que propicia unha espiral de extinción ligada ao mercado, así que nos puxemos a buscar os datos sobre capturas e valor no mercado que puidesen describir este proceso”, conta Clavero.
Un pico de mercado nos oitenta
Para realizar o estudo, os científicos contaron cos datos de capturas comerciais de angula reportados en España desde 1950, agrupados en nove series temporais. “Forman parte da información que se recompila en todos os países europeos para que o grupo de expertas e expertos en anguía do Consello Internacional para a Explotación do Mar (ICES, polas súas siglas en inglés) realice unha avaliación anual do estado de conservación da especie e dea un consello de xestión á comisión europea”, explica Estíbaliz Díaz, investigadora do Centro de Investigación Mariña e Alimentaria (AZTI) e coautora do artigo. Os datos de capturas mostran un incremento inicial, ata alcanzar un marcado pico ao redor de 1980, seguido dun acentuado derrube que chega ata a actualidade, sen mostrar signos de desaceleración ou recuperación.
Doutra banda, os autores revisaron a prensa contemporánea e histórica para recompilar os prezos aos que se pagou a anguía nos 100 anos comprendidos entre 1925 e 2024. Tras eliminar os efectos do cambio de moeda e compensar os valores tendo en conta a inflación, comprobaron que o prezo da angula tivo un crecemento exponencial no último século: de custar o equivalente a menos de 5 euros o quilogramo en 1925, pasou a roldar os 1.000 euros na actualidade.
Menos capturas e un prezo cada vez máis alto
Antes do colapso da anguía, ao redor de 1980, o prezo da angula aumentaba en paralelo ás capturas, aparentemente en resposta a un maior interese na comercialización que se asociaría a un maior esforzo de pesca. Con todo, esta relación investiuse a partir de 1980, cando a abrupta redución nas capturas de angula veu acompañada dun aumento acelerado dos prezos.
“É o escenario esperable cando se produce unha espiral de extinción ligada ao mercado, xa que a xente está disposta a pagar máis por artigos máis exclusivos, por consumir cousas que non están ao alcance da maioría”, explica Clavero. De feito, o equipo de investigación demostrou que desde 1990 o valor total das capturas españolas de angula non variou, a pesar de que nese mesmo período as capturas caeron un 85%. “A continua escalada de prezos fai que siga sendo rendible pescar e comercializar angulas, mesmo aínda que as capturas sexan miserables en comparación coas que se obtiñan poucas décadas atrás”, sinala o investigador do CSIC.
Unha das características da espiral de extinción ligada ao mercado que se describe no traballo é que o custo de explotación (o gasto investido na captura das angulas), apenas se incrementa a pesar de mingua no número de individuos que chegan cada ano ás costas.
“No caso dos rinocerontes ou os pangolíns, a súa escaseza fai que quen quere cazalos teñan que dedicar máis tempo e correr máis riscos para obter cada individuo, e só uns prezos á alza compensan ese esforzo. Coas angulas cúmprese a alza dos prezos, pero é que nin sequera hai que esforzarse máis para capturalas. Basta con esperar a súa chegada cada ano”, explica Clavero.
“En realidade, os custos de explotación son en xeral baixos, e varían moi pouco ano a ano, sen relación co recrutamento de angula. Cos prezos actuais, case calquera captura de angula cobre os gastos dos pescadores e rapidamente obtéñense ganancias”, relata Díaz, que ademais de investigar no AZTI é representante española no grupo de traballo de anguía do ICES.
Cesamento total da pesca e do comercio
A relación entre o prezo da angula e a súa minguante dispoñibilidade xera “incentivos perversos” para continuar coa explotación comercial da especie, obviando o seu crítico estado de conservación. “Desde ICES, aconsellouse repetidamente o cesamento completo das pesqueiras de anguía, en calquera hábitat, en calquera momento do seu ciclo de vida e para calquera fin, pero o consello non se traduciu nunha redución clara da mortalidade pesqueira”, recalca Díaz.
Para Clavero, a veda total da pesca de anguía, incluíndo angulas, é unha medida necesaria, pero insuficiente. “Debe complementarse cunha prohibición temporal do comercio de produtos de anguía, incluíndo a todas as especies do xénero Anguilla”, explica o investigador. A anguía é unha especie cunha importante carga cultural en diferentes partes de Europa e é o centro dun bo número de arraigadas tradicións. Na mesma situación atópanse outras especies do xénero. Todas elas son obxecto de comercio a nivel global, que inclúe tanto movementos legais como ilegais, a miúdo intimamente relacionados entre si.
Clavero cre probable que outros compoñentes do comercio de angula, incluíndo a acuicultura, as repoboacións e os movementos internacionais, estean a influír na espiral de extinción descrita en España. “De feito, deben estar a funcionar procesos similares que afecten a especie en todas as súas fases de vida e toda a súa área de distribución, e mesmo que involucren a todas as especies do xénero, nun fenómeno global. A conservación das anguías depende de que rompan as inercias propias do mercado do luxo, establecendo moratorias de pesca e comercialización destes animais”, remata o investigador.
