Nas últimas semanas, as bateas galegas foron cesando a súa actividade de xeito progresivo por mor dunha toxina lipofílica que afecta os mexillóns, e que é producida pola microalga Dinophysis acuminata. A prohibición de extracción de bivalvos en Galicia aplícase tamén aos bancos marisqueiros a pé e de infaunais, que son aqueles organismos que viven soterrados dentro dos sedimentos do fondo de ecosistemas acuáticos.
As biotoxinas mariñas son sintetizadas por microorganismos acuáticos, en especial por algas. O Instituto Social da Mariña sinala que a marea vermella é o fenómeno resultante do alto crecemento de ditas algas, polo que aumenta a produción de toxinas ata resultar perxudiciais para a flora e fauna mariñas. Esta concentración de biotoxinas provoca que certos organismos (entre eles os moluscos bivalvos) acumulen ditas substancias, o que pode ocasionar riscos para a saúde humana no caso de inxestión.
Que é a toxina e como se produce
O peche xeneralizado das zonas de produción vén motivado por un aumento masivo na poboación dunha microalga específica: a Dinophysis acuminata. Cando se dan condicións ambientais e oceanográficas favorables —neste caso potenciadas por ventos do suroeste que dificultan a renovación da auga nas rías—, estas algas reprodúcense de forma rápida, provocando as coñecidas floracións algais ou mareas vermellas.
Esta microalga sintetiza de forma natural biotoxinas mariñas de tipo lipofílico, concretamente, como indican publicacións do Goberno de México, as responsables do grupo do ácido okadaico e as dinophysistoxinas. Esta categoría alude a compostos químicos que teñen unha estrutura molecular hidrófoba e de baixa polaridade. Isto significa que non se disolven na auga, senón que prefiren facelo en medios hidrofóbicos como aceites, disolventes e graxas.
A intoxicación por Dinophysis acuminata
As toxinas lipofílicas transmítense aos seres humanos por unha única vía: a inxestión de alimentos contaminados. Dado que estas microalgas flotan na auga, os organismos mariños filtradores —principalmente os moluscos bivalvos como o mexillón, a vieira, a ameixa e o berberecho— absórbenas ao alimentarse. A toxina atórase e acumúlase directamente na carne destes moluscos, sen alterar en absoluto o seu aspecto físico, a cor ou o seu sabor orixinal, polo que é imposible detectala a simple vista.
No organismo humano, estas substancias actúan como inhibidores das fosfatasas, un tipo de enzima que elimina grupos fosfato de diferentes moléculas. O resultado desta interferencia pode ser unha hiperfosforilación, é dicir, unha adición excesiva e descontrolada de grupos fosfato ás proteínas, o que altera o correcto funcionamento celular. Isto desencadea a chamada síndrome diarreica por moluscos (DSP, polas súas siglas en inglés). Aínda que xeralmente non supón un risco mortal, o cadro clínico si resulta moi molesto, caracterizándose por trastornos gastrointestinais importantes como diarrea intensa, vómitos, dores abdominais agudas e náuseas.
Como reducir o risco de intoxicación
Non existe un antídoto específico nin un proceso industrial viable na auga do mar para eliminar estas toxinas de xeito inmediato. Ao tratarse dunha intoxicación alimentaria de perfil diarreico, o manexo médico baséase no soporte sintomático, principalmente enfocándose na hidratación do paciente e no control das dores estomacais mentres o corpo elimina a substancia de forma natural.
A única estratexia de prevención por parte do consumidor radica en adquirir sempre o marisco en establecementos autorizados e suxeitos a inspección legal. Isto é especialmente relevante, dado que, como apunta ELIKA, a Fundación Vasca para a Seguridade Agroalimentaria, a cocción do marisco non elimina o risco: as biotoxinas lipofílicas son termoestables, polo que son resistentes á calor. Non só non se destrúen ao cociñalas, senón que o proceso de cocción pode evaporar a auga do molusco e conducir a un aumento de ata o dobre na concentración da toxina por gramo de carne. Por iso, o control oficial e a compra en espazos autorizados son as mellores garantías sanitarias no caso destas biotoxinas.
