A Fundación “la Caixa” seleccionou unha nova iniciativa liderada polo Instituto de Investigación Sanitaria Galicia Sur (IIS Galicia Sur) no marco da convocatoria Conecta 2026, promovida polo Observatorio Social da fundación. O proxecto, liderado por Eva Poveda, directora científica do IIS Galicia Sur e investigadora responsable do Grupo de Viroloxía e Patoxénese, consiste en realizar un diagnóstico das necesidades sociais, barreiras psicosociais e experiencias de estigma en mulleres de 50 anos ou máis que residentes en Galicia e que viven cunha enfermidade inflamatoria crónica (VIH, covid persistente ou enfermidade cardiovascular), así como explorar a influencia do ambiente territorial (rural/urbano) e a carga do coidado no seu benestar durante a menopausa, co fin de co-deseñar unha intervención social comunitaria. Isto faise baixo o nome de FEMFIT360-SOCIAL.
O proxecto foi un dos 17 seleccionados entre 207 propostas presentadas a Conecta 2026 polo Observatorio Social da Fundación “la Caixa”, unha chamada destinada a promover a investigación realizada conxuntamente por institucións científicas e entidades do ámbito social. Comezará en decembro de 2026 e durará dous anos.
Unha resposta a unha realidade invisible
O proxecto analizará as experiencias das mulleres con VIH, COVID persistente ou enfermidades cardiovasculares, tres condicións clínicas diferentes que comparten mecanismos de vulnerabilidade que afectan á saúde integral: estigma, invalidación dos síntomas, illamento social, sobrecarga de coidados, barreiras ao acceso a recursos e sesgos no coidado. Así, incorpora a perspectiva do xénero, a idade e o ciclo vital como columna vertebral. Neste contexto, a menopausa abordarase como unha dimensión transversal que pode modular os síntomas, a calidade de vida, o benestar emocional, o autocoidado e a relación das mulleres co sistema sanitario e social.
“A perspectiva de xénero non pode seguir sendo periférica na investigación biomédica. Necesitamos xerar evidencias específicas sobre as mulleres, entender as súas necesidades reais e transformar ese coñecemento en respostas aplicables”, sinala Poveda. O estudo comparará tres condicións que normalmente se investigan por separado. Este enfoque permitirá identificar tanto manifestacións específicas —como o estigma moral asociado ao VIH, a falta de recoñecemento do COVID persistente ou o nesgo de xénero nas enfermidades cardiovasculares— como os mecanismos comúns de invisibilidade e exclusión social.
No caso da covid persistente, Pilar Rodríguez Ledo, presidenta de REiCOP, subliña o valor de abordar estas experiencias desde unha perspectiva integral e coordinada. “A covid persistente puxo de manifesto a necesidade de recoñecer síntomas complexos, fluctuantes e a miúdo invisibles, que afectan principalmente ás mulleres. Incorporar a súa experiencia nun proxecto colaborativo como FEMFIT360-SOCIAL, permitiranos comprender mellor as barreiras sociais e de benestar que afrontan e avanzar cara a respostas máis coordinadas e útiles”, afirma.
“A menopausa, a idade, o xénero, a enfermidade crónica, o territorio e a carga do coidado interactúan e poden aumentar a vulnerabilidade física, emocional e social destas mulleres. FEMFIT360-SOCIAL permitiranos analizar esta realidade de forma integrada e cun enfoque na acción”, engade Eva Poveda.
Coñecemento para guiar decisións
A investigación combinará metodoloxías cuantitativas, cualitativas e participativas. Na primeira fase, realizarase un diagnóstico das necesidades sociais, o estigma, a calidade de vida, a soidade, a carga de coidados, a menopausa e as barreiras de acceso. Posteriormente, realizaranse entrevistas, grupos focais e obradoiros participativos para interpretar os resultados coas propias mulleres e as entidades implicadas.
A partir deste proceso, o equipo co-deseñará unha intervención social comunitaria adaptada ás necesidades detectadas. O obxectivo é que os resultados non se limiten a describir unha realidade, senón que tamén permitan guiar as decisións e activar solucións que se poden aplicar na práctica. “Non queremos investigar só sobre mulleres, senón investigar con elas. A súa participación é esencial para que o diagnóstico sexa rigoroso, relevante e transferible á práctica”, destaca Poveda.
A dimensión territorial tamén será un dos eixes do proxecto. O equipo analizará como o lugar de residencia —rural ou urbano— pode condicionar o acceso a recursos sanitarios, sociais e comunitarios, así como as oportunidades de apoio e participación. Esta cuestión é especialmente relevante en Galicia debido ao envellecemento da poboación e á dispersión xeográfica.
Desde o ámbito cardiovascular, Andrés Íñiguez, presidente da Fundación Española do Corazón, destaca a importancia de incorporar decisivamente a perspectiva de xénero e idade no enfoque das enfermidades cardiovasculares. “As enfermidades cardiovasculares seguen sendo un desafío prioritario para a saúde das mulleres. Non é de estrañar que, en España, morran cada ano máis mulleres que homes por enfermidades cardiovasculares. Por iso, é esencial mellorar a prevención, o diagnóstico e o coidado, escoitar as súas experiencias, coñecer as súas necesidades e adaptar as respostas a cada etapa da vida. FEMFIT360-SOCIAL contribúe a avanzar nesta dirección desde unha perspectiva colaborativa e aplicada”, afirma.
Impacto socia na saúde
Os resultados de FEMFIT360-SOCIAL difundiranse a través de publicacións científicas, recomendacións para profesionais, materiais accesibles para pacientes e entidades, infografías, accións de sensibilización e un informe executivo dirixido a axentes sanitarios e sociais. Ademais, o proxecto xerará unha base empírica para futuras accións destinadas a mellorar a saúde integral das mulleres maiores de 50 anos con enfermidades crónicas, incluíndo apoio psicosocial, acompañamento comunitario, promoción do autocoidado, exercicio físico adaptado, nutrición, coidado do ciclo vital e ferramentas dixitais de monitorización.
“FEMFIT360-SOCIAL non se limita a facer visible unha necesidade. O seu obxectivo é xerar datos, guiar decisións e activar solucións para mellorar a saúde integral das mulleres. A fortaleza do consorcio e a complementariedade do equipo de investigación permítennos abordar esta complexa realidade con rigor científico, sensibilidade social e orientación á práctica”, conclúe Eva Poveda.
Unha alianza colaborativa
FEMFIT360-SOCIAL reúne ao IIS Galicia Sur, á Asociación Gallega de VIH (AGAVIH), á Rede Española de Investigación en COVID Prolongado (REiCOP), á Fundación Instituto de Investigación en Saúde de Santiago de Compostela (FIDIS) e á Fundación Española do Corazón (FEC). O proxecto conta cun equipo de investigación multidisciplinar, composto por profesionais con experiencia en VIH, COVID persistente,enfermidades cardiovasculares, xinecoloxía, nutrición, saúde comunitaria e investigación social. Esta complementariedade permitirá abordar as necesidades das mulleres desde unha perspectiva integral e orientada a xerar solucións aplicables. “A cooperación entre a investigación en saúde, entidades sociais e mulleres participantes é a base sobre a que se constrúe FEMFIT360-SOCIAL. Só desta colaboración poderemos xerar coñecemento útil e convertelo en intervención”, di Eva Poveda.
