Faltan poucos días para os días máis sinalados do Entroido, aínda que nalgúns lugares xa comezou e mesmo nalgunhas vilas xa o fixo nada máis terminar o Nadal. A orixe destas celebracións segue a ser escura a pesares dos diferentes puntos de aproximación a esta cuestión. Máis alá das diferentes opinións, o certo é que nestes días moitos lugares de Galicia, especialmente na provincia de Ourense, celebrarán de xeito moi diverso o que algún consideran a festa ritual máis importante da cultura galega.
Segundo explica o presidente da Sociedade Antropolóxica Galega, Rafael Quintiá, hai dúas grandes teorías para explicar a orixe do Entroido. Unha delas sinala que o Entroido xorde do propio cristianismo como un período de licencia antes dos rigores da Coresma. A outra relaciona esta festa coas antigas mascaradas de invernía, que xa tiñan lugar en diversos puntos de Europa antes do Cristianismo e que supoñen unha especie de esconxuro do inverno para que o sol volva a coller folgos e a terra volva a dar froitos. Hai quen tamén apunta a que o Entroido suma elementos de ambas orixes.
Quintiá apunta que non se pode establecer unha data concreta para sinalar cando xurde o Entroido en Galicia pero lembra que en lugares como Chantada hai ritos moi antigos relacionados coa rexeneración da terra. Como apunta o xornalista Federico Cocho no seu libro “A festa do Entroido” tamén hai precedentes do Entroido na época romana coas festas da Saturnalia e as Calendas de xaneiro. O autor irlandés James Frazer sostiña que as festas da Saturnalia eran “o Carnaval da Antigüidade”. Era unha celebración á inversa, que duraba entre tres e sete días a partir do 17 de decembro, e no que os escravos quedaban libres por uns días e dábanlle ordes aos amos.
O que está máis claro é a orixe da palabra entroido. Cocho sinala na citada obra que a palabra aparece por primeira vez nun documento de 1229 gardado no mosteiro de Sahagún. O termo procede da palabra latina “introitus” (introdución) que faría referencia á proximidade do período coresmal. A orixe é a mesma que no portugués e en castelán tamén hai palabras como “entruejo” o “antruejo” que teñen a mesma procedencia.
O factor principal que explica a maior forza do Entroido nas zonas do interior de Ourense e Lugo é que o proceso de desruralización da sociedade foi moito máis forte na franxa costeira galega. “O entroido é unha festa tradicional rural”, indica Quitiá, “e en lugares como Viana do Bolo, Manzaneda ou Vilariño de Conso segue a ter unha función social e segue a manterse a tradición das visitas as casas dos veciños para manter as relación sociais”.
O antropólogo sinala que nas vilas o entroido segue a ser algo “moi emotivo” aínda que as tradicións vense algo desvirtuadas. “Moita xente o que fai é ir a ver os desfiles cando o entroido é unha festa participativa. En todo caso tamén é importante dar a coñecer a festa noutros lugares e por iso o turismo ten aspectos moi positivos como é a recuperación de moitos entroidos. Creo que isto é importante porque para min o entroido é a festa ritual máis importante da cultura galega”, explica Quitiá.
Na súa opinión, pode ser perigoso limitarse a recuperar o entroido dende unha perspectiva unicamente turística. “Non é mala a recuperación do entroido mesmo en lugares onde nunca se celebrou pero o importante é que a festa non perda o seu carácter sagrado”, conclúe o antropólogo.
Viana, Vilariño e Manzaneda, o outro triángulo do entroido
Hai xa tempo que se fala do tríangulo que forman Verín, Xinzo e Laza como o epicentro do entroido en Ourense pero hai outro situado un pouco máis ao leste e que forman Viana do Bolo, Vilariño de Conso e Manzaneda e que sen dúbida ofrece unha boa mostra do entroido máis tradicional.
A espectacularidade dos traxes dos boteiros (Viana e Vilariño) e mázcaras (Manzaneda) é un dos atractivos dunhas celebracións que teñen as súas datas máis sinaladas entre o xoves de Compadres e o martes de Entroido. Cada unha destas localidades celebran dun xeito distinto cada un dos días grandes da festa.
En Viana, por exemplo, un dos momentos máis importantes chega o Domingo Gordo (este ano o 3 de marzo) no que se celebra o gran desfile de folións polas rúas da vila e tamén ten lugar a celebración da Festa da Androlla. A música e a danza teñen un papel moi importante en Manzaneda, onde se conserva unha fascinante danza feita polas mázcaras.
