Sábado 20 Xullo 2024

Aumentan os efectos nocivos da contaminación luminosa na astronomía

A luz artificial nocturna, os despregue de constelacións de satélites e as interferencias de radio prexudican as observacións astronómicas

Ao longo da historia, mirar o ceo estrelado foi unha fonte de inspiración para a humanidade. Así naceu a astronomía, como un elemento común en todas as culturas que, desde antigo, se utilizou para establecer calendarios, navegar, descubrir novas terras e impulsar moitas investigacións científicas.

Pero nas últimas décadas a comunidade astronómica, tanto de profesionais como de afeccionados, comprobou que cada vez é máis difícil desenvolver o seu labor debido á crecente contaminación luminosa e outras novas ameazas: as novas constelacións de satélites e as interferencias de radio.

Publicidade

Ata hai só un par de anos a nosa principal preocupación centrábase na perda progresiva do ceo nocturno debido ao crecente aumento da contaminación luminosa, con aproximadamente un 10% de crecemento ao ano e unha cuarta parte da superficie do planeta xa contaminada.

Fomos os astrónomos os primeiros en advertir deste problema e os que sinalamos que esta deterioración tiña serias implicacións, non só na ciencia senón tamén no medio ambiente (existe unha relación entre sobreiluminación e cambio climático que o público descoñece), na biodiversidade, a saúde, o patrimonio cultural asociado ao ceo nocturno e no desenvolvemento socioeconómico sostible a través do astroturismo.

Publicidade

Existe unha relación entre sobreiluminación e cambio climático que o público descoñece

Pero nos últimos anos vimos despuntar novas e moi serias ameazas para a astronomía profesional e amateur. O despregamento dun gran número de satélites en órbita terrestre baixa (LEO) tivo un impacto imprevisto. Ao darnos conta, xa os tiñamos sobre as nosas cabezas.

Cando se lanzou un lote prototipo de 60 naves en maio de 2019, os astrónomos sorprendéronse polo brillantes que parecían desde o chan. Entre o 5% e o 10% destes satélites están presentes sobre lugares astronómicos nun momento dado, e unha proporción deles está iluminada polo Sol nun ceo escuro.

Estrela Albireo na constelación do Cisne tomada o 26 de decembro de 2019. Dúas das dez exposicións de 2,5 minutos gravaron satélites Starlink movéndose polo campo. / Rafael Schmall

Con plans de ata 400.000 satélites nestas constelacións para 2030, miles serán visibles desde cada lugar en calquera momento. Ata o 30% das exposicións de campo amplo nun gran telescopio perderíanse durante as primeiras horas da tarde e antes do amencer, e case o 50% das exposicións crepusculares estarían contaminadas.

Con plans de ata 400.000 destes satélites para 2030, miles serán visibles en calquera momento e moitas exposicións de telescopios estarán contaminadas

Un dos proxectos que se verán fortemente afectados serán os estudos automatizados en busca de obxectos en movemento como asteroides potencialmente perigosos.

O terceiro problema son as interferencias de radio. A radioastronomía consiste en observar o universo en lonxitudes de onda que tamén son utilizadas polas radiocomunicacións xeradas polo home. Convivimos con elas e con acordos internacionais que permitían definir bandas de radio protexidas.

Pero o incremento do ancho de banda e da potencia de transmisión das radiocomunicacións provocou un aumento das interferencias de radiofrecuencia nas observacións astronómicas.

O incremento do ancho de banda e da potencia de transmisión das radiocomunicacións aumenta as interferencias nas observacións

O despregamento de constelacións LEO tamén producirá centos de fontes de radiointerferencias brillantes en rápido movemento, visibles para os radiotelescopios a calquera hora do día.

España é pioneira na conservación do ceo

A contaminación luminosa conta xa con regulacións eficaces e tecnoloxía para a súa diminución e xa se están dando algúns pasos nalgúns países como en España, que foi pioneiro na preservación do ceo coa Lei do Ceo de 1988 de Canarias, pero témome que o risco polas megaconstelacións avanza moi rapidamente e é demoledor.

Os primeiros satélites (década dos 60 e ata o de agora) non eran maniobrables, pero o avance na tecnoloxía espacial contribuíu a construír satélites cada vez máis resistentes e maniobrables. Estes xa dispoñen de sistemas de propulsión que lles permiten cambiar a súa órbita, así como desviarse de traxectorias de obxectos entrantes e evitar colisións, conseguindo así misións máis longas.

A proliferación de pequenos satélites eleva os riscos de colisión, especialmente na órbita baixa que xa está densamente poboada e, por tanto, aumentan o risco de colisión e de xerar lixo espacial. Estes impactos poden poñer en perigo satélites de observación, de vixilancia terrestre e para comunicacións, cruciais para a nosa seguridade entre outros aspectos.

Por outra banda, están os satélites Starlink (operados pola compañía Space X de Elon Musk), equipados con sistemas de propulsión que poden utilizarse para manobralos fora do camiño de posibles colisións. Isto podería axudar a reducir o risco de colisións e evitar aumentar aínda máis a cantidade de refugallos no espazo. Pero o seu crecente número non fará senón aumentar este risco e o espazo será cada vez menos sostible.

Ameaza para a astronomía profesional e amateur

Esta contaminación luminosa, no seu conxunto, ameaza os observatorios astronómicos profesionais, que se localizan precisamente en lugares remotos do planeta por contar con ceos moi escuros. Calquera resplandor do ceo pode saturar o débil sinal dos obxectos astronómicos, impedindo a súa detección.

Con todo, as observacións astronómicas terrestres impulsan importantes descubrimentos de gran repercusión en astrofísica e física fundamental e, a miúdo, son esenciais para interpretar as observacións dos telescopios espaciais. Actualmente existen máis de 40 telescopios ópticos terrestres con espellos de tres metros ou máis de diámetro.

Calquera resplandor do ceo pode saturar o débil sinal dos obxectos astronómicos, impedindo a súa detección

Pola súa banda, a astronomía amateur tamén está fortemente ameazada pola tamén chamada luz artificial da noite (ALAN) e as megaconstelacións de satélites LEO, especialmente nos ámbitos dos programas de investigación con científicos profesionais, a astrofotografía e o astroturismo.

Exemplo de contaminación luminosa, sobre todo polo uso de leds brancos e azuis e a escasa blindaxe das luminarias. Ceo nocturno fotografado desde a illa de Sálvora, no Parque Nacional das Illas Atlánticas en Galicia, certificado como Destino Turístico Starlight. Foto: Fernando Rey

Aproximadamente un millón de persoas dedícanse á astronomía amateur, dúas ordes de magnitude máis que o número de astrónomos profesionais. Os afeccionados utilizan cámaras e telescopios con campos de visión máis amplos que os grandes telescopios, polo que é máis probable que as súas imaxes conteñan ronseis de satélites artificiais.

Preto dun millón de persoas dedícanse á astronomía amateur, e descobren cometas, buscan supernovas, seguen estrelas variables e meteoritos…, operacións agora comprometidas

Os astrónomos afeccionados descobren cometas, buscan supernovas nas galaxias, realizan campañas de seguimento de estrelas variables e meteoritos, e confirman candidatos a exoplanetas.

Estas operacións son especialmente vulnerables á contaminación luminosa porque este colectivo non ten acceso aos recursos económicos e tecnolóxicos necesarios para mitigar os seus efectos. O incremento da luz artificial nocturna e as megaconstelacións satelitais comprometen seriamente estas actividades, que serán practicamente imposibles na próxima década se se manteñen as tendencias actuais.

Así mesmo, a demanda de certificación e formación en astroturismo medrou máis dun 300% nos últimos cinco anos, atraendo a decenas de miles de visitantes e proporcionando un retorno económico de máis de 100 millóns de dólares en múltiples territorios, crecemento que tamén se ve ameazado polo aumento da contaminación luminosa.

En busca de solucións

É absolutamente necesario que traballemos xuntos e coordinadamente as partes interesadas (observatorios, industria, comunidade astronómica, organismos de financiamento da ciencia, responsables políticos nacionais e internacionais) sobre as medidas técnicas e políticas necesarias para limitar o impacto da contaminación luminosa, radiofrecuencias e megaconstelacións na astronomía.

Respecto a estes últimos, as observacións astronómicas beneficiaríanse enormemente se as constelacións de satélites planificadas utilizasen o menor número posible de naves espaciais (sendo o número óptimo cero) e mantivesen as órbitas dos satélites baixas para que entrasen na sombra da Terra pouco despois da posta de sol.

É absolutamente necesario que traballemos xuntos as partes interesadas sobre as medidas técnicas e políticas para limitar o impacto da contaminación luminosa

Tamén se necesitan establecer estritas regulacións e normativas nacionais e internacionais e vixiar o seu cumprimento. Neste sentido é esperanzador o papel que desempeña o recentemente creado Centro para Protección do Ceo (CPS) escuro e silencioso de interferencias de megaconstelacións da Unión Astronómica Internacional (IAU).

É necesario un pacto mundial en defensa do ceo. Isto implica educar e concienciar á sociedade no seu conxunto, algo que facemos desde a Fundación Starlight a través da difusión da astronomía e o desenvolvemento socioeconómico local das comunidades locais a través do astroturismo.

Tamén sumando adhesións á Declaración Mundial de La Palma en Defensa do Ceo Nocturno e o Dereito á Luz das Estrelas, e dando un paso máis, defendendo ante Nacións Unidas xunto coa asociación de mulleres empresarias e profesionais BPW Spain, que o ceo sexa un obxectivo de desenvolvemento sostible, porque sen ceo non hai planeta.


*Antonia M. Varela Pérez é investigadora do Instituto de Astrofísica de Canarias (IAC) e directora da Fundación Starlight.

Referencia: The increasing effects of light pollution on professional and amateur astronomy (Publicado en Science)

DEIXAR UNHA RESPOSTA

Please enter your comment!
Please enter your name here

Este sitio emprega Akismet para reducir o spam. Aprende como se procesan os datos dos teus comentarios.

Relacionadas

O físico galego Salva Bará, premiado polo seu labor contra a contaminación luminosa

A Asociación Internacional do Ceo Escuro (IDA), referente na defensa dos ceos limpos, recoñeceu ao profesor da USC polo seu labor de concienciación sobre o problema

Guía para desfrutar do ceo nocturno neste verán

Que constelacións e planetas poderemos ver? Haberá algunha conxunción? Como serán este ano as Perseidas? Aquí podes ver varias das claves para gozar do firmamento

O cerco dos aeroxeradores nubra o ceo nos observatorios de Forcarei e Cotobade

O impacto dos muíños eólicos proxectados na zona compromete o futuro de dous dos escasos centros existentes en Galicia

Así se capturou o paso da constelación Starlink sobre a lúa en Santiago de Compostela

Unha imaxe tomada o pasado 4 de xuño amosa a estela dos satélites lanzados por SpaceX