“Unha vacina contra o melanoma supera con éxito un ensaio clínico en fase III”.
Enunciado así, o avance que fixeron público as compañías Merck e Moderna o pasado mércores soa revolucionario. Poderiamos pensar nunha vacina que nos protexerá do cancro como outras nos evitan contraer enfermidades infecciosas, pero non funciona así. Vexamos en que consiste exactamente e cal é o alcance do novo ensaio.
Unha vacina que non prevén, senón que trata
‘Intismeran autogene‘ (así se chama a nova tecnoloxía que se puxo a proba) non se administra a persoas sas para reducir o seu risco de melanoma, senón que se trata dunha vacina terapéutica.
No ensaio do que se fixeron eco os medios —e que disparou a cotización en bolsa de Merck e Moderna— participaron 1.137 persoas con melanoma cutáneo de alto risco. É dicir, tiñan unha probabilidade elevada de que a enfermidade reaparecese ou se estendese a outras partes do corpo. A todas elas extirpóuselles o tumor por completo mediante cirurxía. Isto pode soar estraño: se o tumor xa non está, que queda por tratar?
Unha cirurxía exitosa non garante que non queden células tumorais soltas. Poden ser demasiado escasas para detectalas, pero capaces de causar unha recaída co tempo. Por iso existen os tratamentos adxuvantes: adminístranse despois do tratamento principal —neste caso, a cirurxía— para reducir ese risco.
Así que neste ensaio a pregunta non era “podemos evitar o melanoma?”, senón “podemos axudar ao sistema inmunitario de alguén que xa o tivo a eliminar as células que poidan quedar?”.
Por que a chamamos vacina?
O que define unha vacina non é que se administre antes de enfermar, senón a súa estratexia. Trátase de ensinar ao sistema inmunitario a recoñecer e atacar algo concreto. Nas vacinas fronte a virus, ese “algo” son pezas do virus, mentres que aquí son pezas das propias células tumorais.
A tecnoloxía ‘Intismeran autogene’ ten unha particularidade: cada vacina fabrícase especificamente para cada paciente a partir do seu propio tumor. Primeiro analízanse as mutacións das súas células tumorais, e despois identifícanse as que poderían activar mellor o sistema inmunitario contra elas. Son os chamados neoantíxenos, que a vacina leva codificados en forma de ARN mensaxeiro (ARNm).
Por tanto, non se trata exactamente de “unha vacina contra o melanoma”; é máis ben unha vacina contra as características moleculares do melanoma de cada paciente. No entanto, ensinarlle ao sistema inmunitario que debe recoñecer é só unha parte do problema.
Atopar a Wally… e poder actuar
Podemos imaxinalo como un enorme Buscando a Wally. O sistema inmunitario ten que recoñecer células tumorais entre millóns de células sas.
Con todo, os tumores poden aproveitar mecanismos naturais que frean a resposta inmunitaria. Por iso, incluso un linfocito capaz de recoñecer unha célula tumoral pode ter dificultades para actuar contra ela.
Aquí entra en escena o medicamento chamado pembrolizumab, un tipo de inmunoterapia que xa se utiliza en melanoma e que bloquea un deses freos. A pregunta entón parece evidente: se combinamos a vacina, que facilita o recoñecemento, cunha inmunoterapia que libera a resposta inmune, obteremos mellores resultados?
Para comprobalo, os participantes do ensaio dividíronse en dous grupos: uns recibiron inmunoterapia máis a vacina personalizada e aos outros administróuselles unicamente inmunoterapia.
Funcionou?
O estudo analizou principalmente canto tempo permanecían os pacientes sen que o melanoma reaparecese. É o que se denomina “supervivencia libre de recorrencia”. Adicionalmente, os investigadores analizaron canto tempo permanecían sen desenvolver metástase a distancia; é dicir, sen que o melanoma aparecese en lugares afastados do tumor orixinal.
E aquí chega a noticia: segundo Merck e Moderna, engadir a vacina a pembrolizumab mellorou significativamente ambos os resultados fronte a utilizar só pembrolizumab. As compañías cualifican ademais esas diferenzas como clinicamente relevantes.
Ata aquí, soa moi ben. O seguinte interrogante é: canto mellor? Aquí hai un matiz importante. As empresas farmacéuticas anunciaron que o ensaio alcanzou eses obxectivos, pero aínda non publicaron os resultados completos da fase III. É dicir, sabemos que os pacientes tratados coa combinación permaneceron máis tempo sen recorrencia e sen metástase a distancia, pero non canto máis.
Merck e Moderna presentarán eses datos nun próximo congreso médico internacional. Ademais, o ensaio continúa para estudar outros resultados, entre eles a supervivencia global.
Entón, de onde saen as porcentaxes de 49% e 59% de éxito que se difundiron nalgunhas noticias? As cifras son reais, pero non pertencen ao novo ensaio. Proceden dun Fase IIb, anterior e moito máis pequeno, con 157 pacientes. Nel xa se fixera a mesma comparación con resultados prometedores.
Así, tras cinco anos de seguimento, engadir a vacina asociouse cunha redución do 49% no risco de recorrencia ou morte e cunha diminución dun 59% nas probabilidades de metástases a distancia ou morte. A continuación había que comprobar se aquel sinal se mantiña nun ensaio moito máis grande, que é do que estamos a falar agora.
Aínda que sabemos que tamén deu un resultado positivo, a incógnita é canto beneficio supuxo realmente engadir a vacina. Para despexala teremos que esperar a que se presenten os datos completos.
Estamos ante un fito nas vacinas contra o cancro?
A idea de utilizar vacinas para tratar o cancro non é nova, nin tampouco o é fabricar vacinas personalizadas contra as mutacións de cada tumor. De feito, este tipo de vacinas de ARN xa se probaba en pacientes de melanoma hai case unha década.
O que cambia agora é a escala: por primeira vez, unha vacina personalizada de ARN mensaxeiro dirixida contra os neoantíxenos de cada paciente alcanzou resultados positivos nun ensaio de fase III con máis de mil participantes.
Se os datos completos confirman un beneficio clinicamente relevante, sería un paso importante para este tipo de tratamentos. Non porque descubrísemos que podemos ensinar ao sistema inmunitario a recoñecer un tumor, senón porque unha estratexia que levaba anos mostrando resultados prometedores en estudos máis pequenos probaría que pode funcionar tamén nun grande ensaio clínico.
Cláusula de divulgación: Cristina Penas Lago non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis aló do cargo académico citado.
