O acceso ás materias primas sempre foi un tema de enorme transcendencia ao longo da historia, de forma que chegou a causar o auxe e caída de imperios. Tamén no presente. Controlar os xacementos para a extracción de minerais é unha das forzas motrices do momento xeopolítico que vivimos.
En consecuencia, a implantación dunha verdadeira economía circular dos metais é un eixo prioritario. Son materiais que durante a reciclaxe manteñen intactas as súas propiedades fisicoquímicas, podendo aplicalos na fabricación do mesmo tipo de produtos do cal se orixinou a súa chatarra.
O xesto de reciclar unha simple lata de aluminio
Un exemplo deste tipo de materiais é o aluminio. A obtención do aluminio primario (a partir de materias primas virxes) necesita de tres grandes etapas:
—Extracción da roca que o contén, a bauxita, mediante minería ao descuberto en rexións tropicais.
—Obtención da alúmina (óxido de aluminio) mediante o proceso Bayer, que se basea na cocción a alta temperatura da bauxita con eslamiada.
—Separación do aluminio elemental do óxido mediante cubas electrolíticas con criolita fundida.
Para obter unha tonelada de aluminio primario necesítase un gasto enerxético de 15 megawatts (o que consomen uns 5.000 fogares durante un día) e unha emisión directa e indirecta de gases de efecto invernadoiro de 15 toneladas de dióxido de carbono equivalente (aproximadamente, o que emiten 15.000 coches ao percorrer 10 quilómetros).
Esa mesma cantidade obtida a partir de aluminio reciclado reduce drasticamente tanto o consumo de enerxía como a emisión de gases de efecto invernadoiro. Así, coa reciclaxe de tan só 10 latas de aluminio xa se aforra a emisión de 1,5 kg de dióxido de carbono equivalente.
Ao monetizar estes procesos visualízase a gran vantaxe económica de reciclar. Coa venda dunha tonelada de aluminio a uns 2.200€, a marxe de beneficio do aluminio reciclado pódese situar entre 3-5 veces máis favorable.
O cobre: un metal moi cobizado
Outro exemplo é o cobre, un metal que foi transcendente no desenvolvemento das civilizacións e imperios. Foi, ademais, un dos primeiros metais utilizados polo home, e a súa aliaxe con estaño na prehistoria orixinou a Idade de Bronce.
Foi clave durante o Imperio romano. Estaba presente, por exemplo, nas transaccións económicas (para acuñar moedas), na enxeñería (construción de canos) e nas lexións romanas (elaboración de diversas armas). Coa aparición da siderurxia o seu valor minguou, pero a partir do século XX, coa invención do xerador eléctrico por Michael Faraday, novamente levantouse ao pódium dos metais estratéxicos polas súas excelentes propiedades na condutividade eléctrica.
O seu valor económico é elevado. O prezo de futuros no mercado internacional rolda os cinco dólares por libra (453,6 gramos). Este valor explica que de forma recorrente existan noticias sobre roubos de cable de cobre, sobre todo nas liñas de ferrocarril.
Existen dous grandes sistemas de extracción de cobre: ao descuberto ou minería subterránea; ambas posúen importantes impactos ambientais. Por iso, reciclar este metal é un bo exemplo de sustentabilidade, xa que pode ser reutilizado indefinidamente sen perder a súa calidade ou propiedades.
Reciclar cobre utiliza entre un 70-95% menos de enerxía que extraelo e procesalo, o que supón unha pegada de carbono de entre 0,3-0,5 quilogramos de dióxido de carbono equivalente por quilogramo de cobre producido. No caso da súa extracción, a pegada de carbono depende do sistema de minería (ao descuberto ou en pozos), pero oscila entre os 4-5 quilogramos de dióxido de carbono equivalente por quilogramo de cobre.
A chatarra de cobre no fogar pódese atopar nos cables antigos, tubaxes de fontanería ou nos electrodomésticos. Reciclar é tan simple como separalos e levalo ao centro máis próximo para a súa valorización.
Terras raras, terras desexadas
A denominación de terras raras fai referencia aos 15 elementos químicos do grupo dos lantánidos, xunto co escandio e o itrio, de grande aplicación nos sectores industrial, médico e de defensa. Utilízanse, por exemplo, para fabricar tecnoloxía láser, lentes de telescopios, bicicletas e coches eléctricos, fibra óptica, televisións, mísiles e equipos de resonancia magnética nuclear.
A súa denominación débese a que inicialmente se atoparon dentro de minerais raros no subsolo, e o seu “problema” non radica na escaseza senón no seu acceso porque algúns países acaparan a maioría dos seus reservas. China posúe un monopolio do 37% das reservas mundiais de terras raras.
Reciclar estes elementos químicos é unha cuestión que supera o ámbito ambiental e económico e pasa ao terreo xeopolítico, como demostra a dependencia europea do acceso a estes recursos.
Só un 1% das terras raras que se utilizan en compoñentes electrónicos recíclanse actualmente. Atopámonos ante un enorme reto de innovación para lograr, por unha banda, a reutilización dos produtos e, en segundo lugar, a extracción e reciclado destes materiais tras o fin de vida dos produtos. A alternativa non é plausible. Continuar coa minería masiva das terras raras conleva numerosos impactos ambientais.
Coñecer a composición dos produtos que utilizamos para consumir responsablemente é unha gran forza impulsora para que as empresas opten por estender o ciclo de vida dos produtos, reparando, reutilizando e, finalmente, reciclando os compoñentes básicos para introducilos de novo no ciclo produtivo, tal e como propón o modelo de sociedade baseado na economía circular.
Cláusula de divulgación: Gumersindo Feijoo Costa non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía u organización que poda obter beneficio deste aritgo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis aló do cargo académico citado.
