Galicia é un territorio cunha paisaxe singular, rica e heteroxénea, extremadamente diversa pola confluencia do clima atlántico e mediterráneo, a extensión e variedade de formas na súa costa, e a súa situación nun espazo periférico dentro dunha península. Está marcada por unha orografía irregular, sucada por unha extensa rede hidrográfica, con serras de altitude media alternando con vales e depresións interiores, que contrastan cunha extensa liña de costa accidentada.
Estas características definen a paisaxe agraria galega tradicional, que é esencialmente minifundista, de cultivos diversos e rotatorios, cunha poboación dispersa e condicionada pola dispoñibilidade de recursos na contorna.
Este medio natural e cultural sufriu unha transformación dramática que comezou nas primeiras décadas do século XX e consolidouse durante o franquismo, cunha transformación de uso xeneralizado cara a grandes repoboacións forestais. Buscábase a mellora da produción e optimizar o uso dos recursos, aplicando unha política de imposición do cambio por decreto.
Breixeiras e outros hábitats naturais, en xaque
Esta nova forma de explotación resultou ser incompatible coa paisaxe agraria tradicional. Derivou no sacrificio da diversificación de usos e nunha redución de formacións de alto valor natural como os prados de sega, as breixeiras ou os cultivos de rotación.
Aquelas grandes repoboacións de especies foráneas, como o piñeiro, completáronse posteriormente coa xeneralización do cultivo do eucalipto, unha especie de crecemento rápido e madeira de baixa calidade que alimenta sobre todo ás papeleiras da empresa española Ence Enerxía e Celulosa, en Pontevedra e, posteriormente, Navia.
Nunhas décadas, Galicia pasou a liderar a produción de madeira en España, neste momento maior que a suma do producido no resto do Estado, e de eucalipto en particular.
Historia dun conflito non resolto
A relación do eucalipto con Galicia é a dun conflito non resolto. Diferentes estudos describiron o seu impacto sobre o solo, o recurso hídrico, a biodiversidade, os hábitats ou o risco de incendios. Tamén, discutiuse o carácter invasor da especie.
A especie Eucalyptus globulus, usada de forma maioritaria no territorio ata os últimos anos, presenta limitacións en áreas de montaña con maior incidencia de xeadas. A solución dos produtores foi a introdución dunha nova especie, E. nitens, que ten unha maior tolerancia ás baixas temperaturas e a pragas que afectan a E. globulus, como o gurgullo do eucalipto (Gonipterus scutellatus).
O uso de ambas as especies non deixou de aumentar no século XXI, a pesar de que existe unha moratoria sobre o seu cultivo. A perda do valor natural das áreas de montaña é evidente. Algunhas formacións naturais de gran valor ecolóxico e uso diversificado, como breixeiras, turbeiras e pasteiros, aproveitadas polo gando extensivo e os cabalos salvaxes, viron reducida a súa extensión e importancia.
Outra paisaxe é posible: a renaturalización
Con todo, existen alternativas á paisaxe actual dominada polo cultivo forestal de eucalipto. Unha delas é a renaturalización, un movemento que promove a recuperación de grandes espazos regulados por procesos ecolóxicos, sen necesidade de intervención.
Con ela, proponse recuperar, por exemplo, os grandes herbívoros, unha das pezas clave polo seu papel regulador de procesos: son esenciais para o desenvolvemento da vexetación e na rede trófica, como consumidores ademais de como presas dos grandes predadores.
Por exemplo, o sistema tradicional de manexo dos cabalos salvaxes, cunha mínima xestión dos seus propietarios, resúmese na captura e extracción de exemplares nunha actividade comunitaria, social, festiva e solidaria.
A pesar do baixo prezo da carne de cabalo no mercado, a importancia deste sistema radica no valor cultural e etnográfico dun sistema de explotación ancestral, compartido no pasado con diferentes lugares da Europa atlántica, e no seu efecto positivo sobre a biodiversidade e a redución do risco de incendios.
A renaturalización é unha opción válida para grandes áreas en que un mínimo investimento permite obter beneficios ambientais, sociais e económicos. Podería materializarse en diferentes áreas de montaña, especialmente nas mancomunadas, como nos montes veciñais en man común, un sistema moi arraigado en Galicia.
O seu desenvolvemento é compatible con múltiples actividades, entre elas, a gandería en extensivo, o ecoturismo ou a produción de mel, como promovemos a través do noso proxecto RURALtXA!, financiado pola Fundación Biodiversidade. Estas actividades permiten contemplar a restauración ecolóxica dos nosos montes, unha actividade cun elevado retorno para a cidadanía.
Proxecto de macrocelulosa
Proxectos como o de macrocelulosa da empresa portuguesa Altri, que prevé poñer en marcha unha fábrica de fibras téxtiles en Palas de Rei (Lugo), representan unha ameaza para a paisaxe e a biodiversidade galega. Con todo, a Consellería de Medioambiente publicou este 14 de marzo unha declaración de impacto ambiental favorable para esta instalación industrial.
Esta resolución da Xunta valora o impacto ambiental da fábrica na auga, o solo e a biodiversidade derivados da súa construción e explotación. Con todo, non ten en conta que esta planta terá que abastecerse de grandes cantidades de eucalipto, o que favorecerá maiores investimentos e maior ocupación da paisaxe para a súa produción.
Por tanto, é urxente unha reflexión colectiva sobre o noso proxecto de país e, en concreto, sobre a ordenación do territorio e a conservación do noso patrimonio natural. Debemos pensar se o modelo forestal do eucalipto é a paisaxe que queremos, fronte a outros usos máis integradores e diversificados.
A proposta de renaturalización de grandes áreas da media montaña galega é unha das posibles opcións de xestión do monte, pero a súa aplicación debería derivar do diálogo público e social.
O liderado político debe colaborar coa cidadanía na procura dun modelo sostible e de futuro, que axude a xerar proxectos cheos de ilusión para a Galicia rural, así como unha explotación razoable e planificada dos recursos naturais.
Cláusula de divulgación: Jaime Fagúndez Día recibe ou recibiu fondos de proxectos financiados total ou parcialmente polo programa LIFE, a Fundación Biodiversidade, a Fundación UDC – Hijos de Rivera, Repsol, Xunta de Galicia, e outros organismos públicos e privados.
