Independentemente de se é ou non Ano Santo Xacobeo, as rúas compostelás desbordan xente entre os aldeáns, os peregrinos e a crecente masa dos chamados “turigrinos”. É esta unha masa que, en calquera época do ano, visita a cidade para sacarse un selfie desde os tellados da catedral, que incivicamente fai un pícnic na praza do Obradoiro ou que, mesmo, desprázase ata a costa atlántica para, simbolicamente, queimar as súas botas ou deixar farrapos como “pegada” (e que “pegada”!) do seu paso polo fin do mundo.
Lonxe parece quedar, no espírito destes viaxeiros de spa resort e servizo de equipaxe, o sentido da peregrinación pregoado no Veneranda dies, un dos máis coñecidos e estudados textos do Códice Calixtino: “o camiño de peregrinación é cousa moi boa, pero é estreito. Pois estreito é o camiño que conduce ao home á vida: en cambio, ancho e espazoso o que conduce á morte”.
Con todo, non deixan de manterse próximos ao sentido etimolóxico do termo, xa que, en orixe, “peregrina/o” era quen que atravesaba outras terras, lonxe da súa casa, como persoa estranxeira.
Xerusalén, Roma e Santiago
Aínda que no Medievo xa existía unha importante rede de santuarios de carácter máis ou menos local, os tres “destinos internacionais” preferentes eran, primeiro, Xerusalén e Roma, e máis tarde Santiago de Compostela, no extremo occidental do mundo coñecido.
Nunha pasaxe da Vita Nuova, Dante explicaba que “peregrino” era quen ía ata Galicia, porque, entre os Apóstolos, a tumba de Santiago era a que se atopaba máis lonxe da súa patria. En cambio, a quen viaxaba a Xerusalén e Roma adoitábaselles chamar “palmeiros” e “romeros”, respectivamente. Con todo, os textos da época mostran que esta distinción terminolóxica non foi, na práctica, aplicada sempre tan rixidamente.
Máis aló das razóns espirituais e devotas, por promesa ou voto, no Medievo coñecéronse outras motivacións. Por exemplo, houbo viaxeiros movidos pola curiosidade e o afán de coñecer. A peregrinación tamén podía impoñerse como pena civil por cometer un delito (aínda que, co paso do tempo, puido conmutarse cunha compensación económica) e mesmo era posible que unha persoa fixese unha peregrinación en nome doutra.
En calquera caso, quen peregrinaba chegou a gozar dunha consideración especial, amparado por leis específicas. Ademais, no plano da redención, a partir dos séculos XI-XII asistiuse a un novo panorama ante as primeiras indulxencias outorgadas a quen asistía ás Cruzadas.
E a pesar de todo isto, foi alleo o peregrino medieval, ataviado co seu bordón e a súa bolsa onde levaba o diñeiro, á picaresca do camiño? Había burlas ou críticas cara a certos “peregrinos”? Os textos literarios da época contribúen a dar resposta ás preguntas.
Perspectivas sobre a peregrinación
As cosignas publicitarias para persuadir á poboación para emprender unha peregrinación existiron sempre, e a literatura recolle mostras diso. Na lírica occitana, Marcabru é considerado iniciador da cansó de crozada, un tipo de composición que se desenvolveu no contexto histórico das cruzadas.
Cun carácter diferente preséntanse as cantigas dos trobadores galegoportugueses, onde as mostras son bastante heteroxéneas. As chamadas “cantigas de santuario” promocionan ermidas sobre todo de carácter local. Hai tamén algunha cantiga dedicada á peregrinación compostelá de Sancho IV e, cobrando distancia, outras se centran en motivos relacionados con Terra Santa, o perdón e os falsos peregrinos, abordándoos desde unha perspectiva satírica.
Pero d’Ambroa, un ‘turigrino’ medieval?
As cancións satíricas ás que nos referimos ofrécennos unha “instantánea” do século XIII, a falta de TikTok e Instagram…
O xograr de orixe galega Pero d’Ambroa, que se localiza na contorna poética de Alfonso X, non dubidou en encomiarse por realizar unha viaxe a ultramar que, con todo, nunca chegaría a concluír.
Isto serviu de inspiración para un grupo de destacados trobadores que, conscientes das fake news sobre tal aventura, dedicaron un ciclo de cancións satíricas a desenmascarar ao falso peregrino. Acusábano de realizar a medias a cruzada, de rodearse de luxo e de mentir sobre a súa viaxe.
Así se denuncia nos versos de Pedr’Amigo de Sevilha, delatando que foi a “morar na mellor rúa que atopou”. Máis mordaz e incisivo é Pero Gomez Barroso, que afirma non dedicarlle ningunha cantiga sobre o tema porque nin sequera emprendería a viaxe, pero ameaza con poñer en coñecemento da corte outros asuntos que deixarían ao falso viaxeiro en moi mal lugar.
A polémica estaba servida e o propio Pero d’Ambroa defendeuse das acusacións, contribuíndo ao diálogo satírico co fin de defender a súa honra e reafirmar a autenticidade da súa viaxe.
O peregrino burlón que dicía vir de Terra Santa
O caso de Pero d’Ambroa non é excepcional. Un tal Sueiro Eanes ocupa o centro da diana ao que o trobador Martín Soares dirixiu o seu dardo satírico con motivo dunha improbable peregrinación a Terra Santa.
Na súa canción, Martín Soares ataca ao cabaleiro, poñendo de manifesto as inexactitudes xeográficas, as etapas imposibles e a incongruencia do itinerario. Así, con burla e ironía, suxire que a cidade francesa de Marsella estaría máis aló do mar, mentres que Acre (no Reino de Xerusalén) estaría máis preto e que, ao seu lado, atoparíase a localidade pirenaica de Somport.
Tamén propón que, tras percorrer distintos puntos da península ibérica, Sueiro Eanes podería continuar a súa xornada desde Nogueirol e pernoitar en Xerusalén…
A ‘maleta’ da peregrina
Hoxe podemos rirnos dos peregrinos que viaxan con servizo de equipaxe, pero moito máis debeu rirse o círculo literario de Alfonso X á conta da “maleta” de María Pérez, soldadeira tamén coñecida como Balteira.
A súa proximidade aos trobadores alfonsís favorecería que varios lle dedicasen cancións de burla por unha vida de vicio e perdición. Entre os textos do ciclo satírico da Balteira, os versos do trobador Pero da Ponte distínguense polo efecto cómico dos seus dobres sentidos: como cruzada, María regresou de Terra Santa cargada de perdón, pero foi perdéndoo ao albergar polas noites cuns raparigos.
E é que o perdón –sinala Pero da Ponte– hai que saber gardalo ben, pero a “maleta” de María non ten cadeado…
Cláusula de divulgación: Déborah González é IP do proxecto de investigación centrado nos diálogos e ciclos satíricos da lírica galegoportuguesa REDES LÍRICAS (CNS2022-136047), financiado polo MICIU-AEI e NextGenerationEU. Raquel Jabares forma parte deste mesmo proxecto de investigación.
Moitas grazas, moi ilustrativo e novidoso
Asì podemos aprender