Acadar unha vacina segura e efectiva require dun proceso longo e complexo.
Acadar unha vacina segura e efectiva require dun proceso longo e complexo.

Por que aínda non temos vacina contra o coronavirus?

Completar o proceso para acadar a inmunización fronte ao SARS-CoV-2 require cumprir con todos os procesos que garantan a súa seguridade

*Un artigo de 

Nestes días nos que as cifras de afectados pola Covid-19 non paran de medrar, e mesmo o Palacio de Hielo de Madrid tivo que converterse xa en depósito para acoller de forma provisional os féretros das vítimas da capital, unha cuestión recorrente que todos nos facemos é: canto tardará en chegar a vacina que acabe coa pandemia? Unha pregunta que tamén abrangue a outras enfermidades infecciosas como o ébola, a malaria ou a sida, fronte ás que se leva loitando moito máis tempo e, con todo, aínda non contan cunha vacina efectiva.

O desenvolvemento dunha vacina é un proceso complexo. Para empezar, requírese partir de coñecemento previo sobre as características biolóxicas e inmunolóxicas do patóxeno -virus, bacteria, ou parasito-. A continuación, habería que sintetizar o candidato á vacina e desenvolver ensaios que permitan avaliar a súa eficacia. Finalmente, se os pasos anteriores foron exitosos, hai que cumprir todos os requisitos legais a súa posta en circulación.

O desenvolvemento dunha vacina é un proceso longo e complexo

En certo xeito, o proceso pode compararse cunha guerra contra o patóxeno que require unha coidada estratexia para conseguir a vitoria final.

Coñecer o inimigo

Ao longo da evolución, os patóxenos desenvolveron múltiples armas e estratexias para evadir a resposta inmune do hospedador, é dicir, nós. En ocasións posúen proteínas que lles permiten inhibir ao sistema inmune, ou ben enganalo facendo que o noso organismo desenvolva respostas ineficaces. Outras veces, a súa estratexia baséase nunha capacidade de mutación constante que lles permite escapar unha e outra vez das nosas defensas, como ocorre co virus da gripe.

Coñecer polo miúdo a bioloxía do patóxeno, a estrutura das súas proteínas e as características clínicas da enfermidade asociada inflúen decisivamente no éxito da vacina. En casos como o que nos ocupa agora, no que o adversario ao que nos enfrontamos é novo, estudos previos sobre microorganismos similares poden resultar fundamentais.

Elixir cara a onde apuntar

A elección do antíxeno ou antíxenos, as proteínas do patóxeno que se inclúen na vacina- é un aspecto esencial no deseño da estratexia de ataque.

No século XVIII, Edward Jenner sentou as bases da vacinación empregando un microorganismo enteiro como inmunóxeno, dando orixe a un dos grandes fitos da medicina, a erradicación da varíola. Pero esta estratexia non é nin posible nin segura para todas as enfermidades infecciosas, e hoxe existen distintos tipos de vacinas.

Os 22 orfos coruñeses que levaron a vacina da varíola a América

Actualmente impóñense as chamadas “vacinas de subunidade”, nas que se elixe un antíxeno fronte ao que dirixir a resposta. Esta elección non é nada fácil, xa que se trata dun proceso basicamente empírico: aínda que existen algunhas ferramentas para predicir a inmunoxenicidade dunha molécula, e coñecer ben ao patóxeno resulta de axuda, sempre hai que probar o que funciona e o que non, e por que.

Unha complicación engadida é que, normalmente, a receita da vacina tamén inclúe adxuvantes, compostos que favorecen a indución dunha resposta máis forte fronte ao antíxeno. A elección da combinación adecuada de antíxeno e adxuvante require facer probas, acertar e equivocarse. E isto implica tempo, algo moi valioso en situacións como a actual.

Avaliar a estratexia

Unha vez elixida a estratexia de ataque é necesario comprobar se é efectiva. Para iso, primeiro débese probar en animais. Por unha banda, avalíase a indución da resposta inmune despois de inxectar o prototipo de vacina no animal de experimentación, estudando o tipo de resposta inmune que se induce, e a súa capacidade de neutralizar ao microorganismo inimigo.

Para valorar os resultados, deberíase contar con coñecemento previo que correlacione os parámetros inmunolóxicos medidos no laboratorio co grao de protección que confire ao paciente. Isto implica dispoñer de datos obtidos de pacientes que superasen a enfermidade. E isto tamén require tempo.

Outra posibilidade é contar con modelos animais que desenvolvan a enfermidade para inxectarlles a vacina e avaliar a protección fronte á posterior inoculación do patóxeno. Estes modelos animais de enfermidade son extremadamente útiles, pero o seu desenvolvemento require esforzo e, de novo, máis tempo.

Primeiro pequenas batallas, despois a guerra

Unha vez superadas as probas en animais, chega o momento de avaliar a seguridade e eficacia en humanos: os ensaios clínicos. Primeiro valórase a seguridade da vacina candidata nun pequeno grupo de voluntarios sans –ensaios en fase I–, para posteriormente pasar a grupos meirandes nos que probar as doses e pautas adecuadas –fase II–.

Se todo vai ben, é o momento de avaliar a eficacia da vacina nun número aínda maior de individuos –fase III–. Pasado este proceso pódese empezar a producir a vacina. E debe facerse nas cantidades adecuadas e asegurando os altos estándares de calidade e legalidade requiridos pola industria farmacéutica. Cada paso debe contar coa aprobación das autoridades competentes para garantir a seguridade de todos.

Se nos saltamos un chanzo, é probable que fallemos no seguinte

En situacións de emerxencia como a actual, estes ensaios pódense acelerar, claro. Pero seguramente non tanto como nos gustaría, xa que non hai que esquecer que constitúen unha cadea: se nos saltamos un chanzo é máis probable que fallemos no seguinte.

Aínda que o refrán di que Zamora non se gañou nunha hora, ao final gañouse. O mesmo sucede co desenvolvemento de vacinas: a pesar de que en situacións como a actual a aparente lentitude do proceso pode resultar frustrante, con tempo e esforzo conséguese. Para comprobalo, basta con mirar o noso calendario de vacinas (PDF).


* Martina Bécares Palacios é investigadora posdoutoral e profesora honoraria no departamento de Medicina Preventiva, Salud Pública y Microbiología da Universidad Autónoma de Madrid.

Cláusula de Divulgación: a autora non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes alén do cargo académico citado.

DEIXAR UNHA RESPOSTA

Please enter your comment!
POLÍTICA DE COMENTARIOS:

GCiencia non publicará comentarios ofensivos, que non sexan respectuosos ou que conteñan expresións discriminatorias, difamatorias ou contrarias á lexislación vixente.

GCiencia no publicará comentarios ofensivos, que no sean respetuosos o que contentan expresiones discriminatorias, difamatorias o contrarias a la ley existente.

Please enter your name here

Este sitio emprega Akismet para reducir o spam. Aprende como se procesan os datos dos teus comentarios.