*Un artigo de

Os mosquitos e as enfermidades que propagan mataron máis persoas que todas as guerras da historia xuntas. De feito, segundo as estatísticas, o mosquito é, con moito, a criatura máis mortífera do mundo para os seres humanos.

Só no ano 2018, este insecto foi responsable de ao redor de 725.000 mortes. Nese mesmo ano, a segunda posición ocupámola os propios humanos, que causamos a morte de 437.000 conxéneres. Seguidos (a bastante distancia) das agresións combinadas de serpes, cans, caracois velenosos, crocodilos, hipopótamos, elefantes, leóns, lobos e quenllas.

A situación, evidentemente preocupante, impulsou a que a Asemblea Mundial da Saúde aprobase en 2017 a “Resposta global para o control de vectores (GVCR) 2017-2030”. Trátase dunha actuación dirixida a orientar estratexicamente os países para o desenvolvemento urxente do fortalecemento do control dos vectores, entre os que destacan os mosquitos.

En 2018 causaron arredor de 725.000 mortes

Este enfoque é fundamental para previr enfermidades e responder aos gromos infecciosos emerxentes. Á fin e ao cabo, poden transmitir enfermidades tan variadas como febre do Nilo occidental, zika, dengue, febre amarela, chikungunya, encefalite de San Luis, filariase linfática, encefalite da Crosse, enfermidade de Pogosta, febre de Oropouche, enfermidade do virus Tahyna, febre do val do Rift, infección por virus do bosque Semliki, febre de Sindbis, encefalite xaponesa, febre do Río Ross, febre do Bosque Barmah ou malaria (causante de 627.000 mortes só en 2020).

De aí o interese por entender que fai que os mosquitos elixan picarnos xusto a nós e non a quen teño á beira.

Dióxido de carbono e cheiros corporais

Os mosquitos, tanto machos como femias, poderían vivir sen picar a outros animais. Pero as femias necesitan o sangue para completar o ciclo reprodutivo. Hai case un século, o dióxido de carbono (CO₂) foi identificado como un atraente de mosquitos. É máis, este gas foi utilizado para atrapar aos mosquitos femia que buscan o sangue necesario para adquirir nutrientes para a xeración de ovos, a ovoxénse.

Con todo, non hai evidencia dispoñible que suxira que o CO₂ medie na atracción diferencial. Ou o que é o mesmo, os niveis de emisión de dióxido de carbono non explican que os mosquitos prefiran sistematicamente a unha persoa no canto da outra.

Que é entón? Existen outros sinais físicos e químicos que condicionan a atracción do mosquito cara a persoas determinadas. Particularmente calor, vapor de auga, humidade, sinais visuais e, o que é máis importante, os cheiros emanados pola pel.

Os cheiros emanados pola pel condicionan a atracción do mosquito cara a persoas determinadas

Aínda que non se comprende ben que aromas atraen máis os mosquitos, varios estudos sinalan a moléculas como o indol, o nonanol, o octenol e o ácido láctico como principais sospeitosos. Un equipo de investigadores dirixido por Matthew DeGennaro, da Universidade Internacional de Florida (EEUU), identificou un receptor de cheiro único, coñecido como receptor ionotrópico 8a (IR8a), que permite ao mosquito Aedes aegypti detectar o ácido láctico. Este mosquito, por certo, é transmisor do dengue, o chikungunya e o zika.

Cando os científicos mutaron o receptor IR8a, que se atopa nas antenas dos insectos, descubriron que os mosquitos eran incapaces de detectar o ácido láctico e outros cheiros acedos emitidos polos humanos.

Acetofetona, o “perfume” que atrae aos mosquitos

Doutra banda, unha investigación recente apunta a que os virus do dengue e do zika alteran o cheiro dos ratos e dos humanos aos que infectan para volvelos máis atractivos aos mosquitos. É unha estratexia interesante, porque favorece que piquen ao hóspede, tomen o seu sangue infectado e logo transporten o virus a outro individuo.

Conségueno modificando a emisión dunha cetona aromática, a acetofenona, especialmente atractiva para os mosquitos.

Normalmente, a pel de humanos e roedores produce un péptido antimicrobiano que limita as poboacións bacterianas. Con todo, comprobouse que en ratos infectados con dengue ou zika a concentración deste péptido descende e proliferan algunhas bacterias do xénero Bacillus, que disparan a produción de acetofenona. En humanos pasa algo similar: os cheiros recollidos das axilas dos pacientes con dengue contiñan máis acetofenona que os das persoas sas.

O interesante do asunto é que se pode corrixir. Algúns dos ratos infectados con dengue foron tratados con isotretinoína, o que conduciu a unha emisión menor de acetofenona e, por tanto, á redución do atractivo para os mosquitos.

Microbios que cambian o cheiro

Non é o único caso en que un microorganismo manipula a fisioloxía dos mosquitos e dos hóspedes humanos para favorecer a súa transmisión. Por exemplo, as persoas infectadas polo parasito que causa a malaria, Plasmodium falciparum, resultan máis atractivas que os individuos sans para os mosquitos Anopheles gambiae, vector da enfermidade.

A razón segue sendo descoñecida, pero pode estar relacionada con que Plasmodium falciparum produce un precursor isoprenoide, chamado (E)-4-hidroxi-3-metil-but2-enil pirofosfato (HMBPP), que afecta os comportamentos de procura e alimentación de sangue do mosquito, así como á susceptibilidade á infección.

En concreto, HMBPP activa os glóbulos vermellos humanos para aumentar a liberación de CO₂, aldehídos e monoterpenos, que xuntos atraen con máis forza ao mosquito e convídano a “chuparnos o sangue”.

É máis, engadindo HMBPP a mostras de sangue, aumenta significativamente a atracción que esperta noutras especies de mosquitos, como Anopheles coluzzii, Anopheles arabiensis, Aedes aegypti e especies do complexo Culex pipiens/Culex torrentium.

Comprender cales son os factores que interveñen na preferencia manifestada polos mosquitos para picar a unhas ou outras persoas axudará a determinar e a diminuír o risco de propagación de enfermidades infecciosas transmitidas por vectores.


*Raúl Rivas González é catedrático de Microbioloxía da Universidade de Salamanca.

Cláusula de divulgación: Raúl Rivas González non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis alá do cargo académico citado.

DEIXAR UNHA RESPOSTA

Please enter your comment!
POLÍTICA DE COMENTARIOS:

GCiencia non publicará comentarios ofensivos, que non sexan respectuosos ou que conteñan expresións discriminatorias, difamatorias ou contrarias á lexislación vixente.

GCiencia no publicará comentarios ofensivos, que no sean respetuosos o que contentan expresiones discriminatorias, difamatorias o contrarias a la ley existente.

Please enter your name here

Este sitio emprega Akismet para reducir o spam. Aprende como se procesan os datos dos teus comentarios.