Case 120 anos pasaron desde que o médico alemán Alöis Alzheimer describiu por primeira vez a enfermidade neurodexenerativa que hoxe leva o seu nome. Todo comezou por mor do caso cunha paciente demente chamada Auguste Deter.
Os últimos datos sobre a enfermidade de alzhéimer (EA) suxiren que non foi unha coincidencia que Auguste fose unha muller: hoxe sabemos que ao redor de dous terzos das persoas afectadas o son.
Concretamente, un estudo realizado en 2017 xa demostraba que en Europa un 3,31 % dos homes padecen alzhéimer fronte ao 7,13 % das europeas –máis do dobre–. Con todo, ata hai relativamente pouco tempo a esta diferenza non se lle deu toda a importancia que merece.
Os cambios hormonais importan
O principal factor de risco de padecer EA é a idade. Entre a poboación xeral é máis común que as mulleres alcancen ou superen os 85 anos. Por tanto, deuse por sentado que elas tiñan máis probabilidade de sufrila simplemente por ter unha maior esperanza de vida.
Con todo, agora sabemos que este feito non explica a realidade clínica. Como sucede con moitas outras enfermidades, a resposta podería atoparse tanto nas diferenzas biolóxicas debidas ao sexo como nas diferenzas socioculturais (roles de xénero).
Desde un punto de vista biolóxico, os cambios hormonais típicos do envellecemento feminino están no punto de mira da investigación do alzhéimer desde hai bastantes anos. Aí entran en xogo os estróxenos, hormonas esteroideas producidas principalmente polos ovarios, aínda que tamén polas glándulas adrenais, o tecido adiposo e o cerebro.
Ademais do seu papel na reprodución, os estróxenos interveñen noutras vías de sinalización, algunhas relacionadas con funcións cognitivas ou coa neuroprotección. Así, son moléculas con acción antioxidante, reguladoras do metabolismo, da resposta inmunitaria, a neuroxénese e a plasticidade sináptica, que resultan críticas para o envellecemento cerebral.
Sen ir máis lonxe, o hipocampo presenta dous tipos de receptores estroxénicos. E dá a casualidade de que esta rexión cerebral, que está implicada na memoria e a aprendizaxe, vese severamente afectada en pacientes de alzhéimer desde estadios temperáns.
Por tanto, é evidente que a perda de estróxenos (hipoestroxenismo) debida á menopausa parece ter moito que dicir. Tanto é así que as mulleres ás que se extirparon os ovarios con menos de 50 anos tamén presentan un maior risco de padecer dano cognitivo e alzhéimer.
Por iso desde hai varias décadas están a facerse investigacións para pescudar se a terapia hormonal substitutiva (é dicir, achegar estróxenos en forma de medicación ao comezo ou durante a menopausa) podería ter unha función neuroprotectora.
Tamén se está traballando para optimizar a súa aplicación: os datos suxiren que existe unha xanela temporal crítica de administración na cal este tratamento podería ser máis efectivo. Concretamente, podería resultar máis útil se se aplica nas etapas iniciais da menopausa ou ante casos de menopausa cirúrxica. Con todo, existen datos contraditorios, polo que se necesitan máis estudos para aclarar este asunto.
A microbiota afecta á saúde cerebral
Por outra banda, nesta última década descubriuse a importancia das poboacións de microorganismos que residen no corpo humano (microbiota) e a súa relación coas hormonas e a saúde cerebral.
En concreto, un subgrupo destas bacterias, chamado estroboloma, participa activamente na regulación dos niveis sistémicos de estróxenos. Por tanto, as terapias probióticas tamén podería ter efectos beneficiosos indirectos sobre o cerebro das mulleres menopáusicas.
De feito, a microbiota tamén presenta dimorfismo sexual, sendo diferente entre homes e mulleres, o que se coñece como microxenderoma. Estas variacións producen diferentes graos de susceptibilidade á hora de padecer certas patoloxías.
O cerebro das mulleres podería ser máis vulnerable ao estrés
O estrés é outro coñecido factor de risco para desenvolver alzhéimer, que parece afectar máis as mulleres que aos homes. Un estudo recente con modelos animais desta enfermidade demostrou que o cerebro das femias é máis vulnerable ao impacto do estrés que o dos machos, debido ao parecer un maior aumento na acumulación da proteína beta-amiloide.
A incorporación da muller ao mundo laboral, xunto coas tarefas do fogar, coidados e os problemas de conciliación familiar, fan que, en xeral, elas acusen máis estrés que os homes. E iso implica que estratexias sociais encamiñadas á eliminación das diferenzas de xénero poderían ser moi positivas para reducir o risco de EA entre as mulleres.
Cara aos 150 millóns de pacientes
O alzhéimer é unha das principais pandemias do século XXI. Prevese que haxa ao redor de 150 millóns de pacientes con esta enfermidade neurodexenerativa para o 2050. En España hoxe son máis de 800.000 persoas as que sofren este tipo de demencia, e estímase que esta cifra se eleve por enriba dos 1,2 millóns nas próximas décadas.
Desafortunadamente, de momento non existe cura nin tratamento realmente efectivo contra esta enfermidade neurodexenerativa. É posible que o pasar por alto as diferenzas debidas ao sexo e ao xénero contribuíse dalgún modo a este atraso.
Precisamente por este motivo xurdiu Women’s Brain Project (WBP), unha organización sen ánimo de lucro internacional con base en Suíza, integrada por expertas en distintas disciplinas científicas. WBP naceu desde esta necesidade de analizar cales son as diferenzas que dependen do sexo e o xénero na saúde e enfermidades mentais, para poder aplicar este coñecemento en prol dunha medicina de precisión.
O que cada vez está máis claro é que o sexo é unha variable de peso á que, desafortunadamente, aínda non se lle concedeu a merecida relevancia, a pesar de dividir á poboación mundial en dous subgrupos fisiolóxicamente ben diferenciados. Este punto podería explicar, polo menos en parte, o fracaso á hora de trasladar os datos preclínicos aos ensaios clínicos, non só para o alzhéimer, senón tamén para outras enfermidades.
*Raquel Sánchez Varo é profesora axudante doutor da Área de Histoloxía da Facultade de Medicina. Investigadora do Grupo CTS429 Bioloxía e Histoloxía Médicas, do CIBER en Enfermidades Neurodexenerativas (CIBERNED) e do Instituto de Investigación Biomédica de Málaga (IBIMA), Universidade de Málaga
Cláusula de divulgación: Raquel Sánchez Varo non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis aló do cargo académico citado.
