En bioloxía, usamos mutantes para entender como funcionan as células e que pasa cando algo falla. Pero os nosos mutantes parécense pouco aos X-Men, que teñen capacidades extraordinarias. Nesta saga de Marvel, Lobeto ten unha capacidade asombrosa de curar as súas feridas e Ciclope pode disparar descargas de enerxía polos ollos.
En cambio, os peixes cebra ciclopes teñen un só ollo, o cerebro deformado e non vivirán moito. Non teñen superpoderes, pero permítennos entender aspectos cruciais do desenvolvemento embrionario, incluído o de humanos. Quen é o verdadeiro superheroe?
Como unha radio estragada
Hai un símil utilizado en bioloxía para explicar por que é tan útil estudar mutantes. Compárao con abrir unha radio sen saber para que serven os seus compoñentes. Se sacamos unha peza e o son cambia, poderemos, quizais, inferir para que serve ese compoñente. De maneira análoga, ao observar que falla cando un xene muta, pódese deducir a súa función biolóxica.
Hai quen criticou este símil, dicindo que acabariamos cun diagrama cheo de frechas que poucos entenderían e que non explicaría como funciona a radio realmente. Admito que, ás veces, os biólogos deberiamos aprender dos enxeñeiros e adoptar unha visión máis pragmática, pero esa é outra historia… Podemos quedar coa primeira versión do símil, a da curiosidade por saber que fai cada peza da radio.
Do achado fortuíto ao deseño preciso
Os primeiros mutantes que se usaban en bioloxía aparecían de forma espontánea. Un dos primeiros científicos que traballou con eles foi Thomas Hunt Morgan (1866-1945). O seu laboratorio na Universidade de Columbia (Estados Unidos), chamado o cuarto das moscas, estaba bastante desordenado e apestaba a plátano fermentado. Traballaba coas moscas da froita, esas ás que ás veces chamamos erroneamente “mosquitos” e que teñen afán suicida pola nosa copa de viño tinto.
Durante anos, Morgan e os seus discípulos intentaron introducir mutacións nas moscas, sen éxito. Cando estaban ao bordo de abandonar estes experimentos, apareceu de forma fortuíta un macho mutante cos ollos brancos en lugar de vermellos. Dise que Morgan estaba tan entusiasmado que levou o insecto a casa para coidalo, pero non sabemos se isto é verdade.
Grazas a este macho, Morgan e o seu equipo demostraron que os xenes están nos cromosomas e explicaron as bases da herdanza xenética ligada ao sexo. Un avance clave para entender moitas enfermidades hereditarias.
Agora os científicos xa non teñen que esperar a que apareza algún mutante por azar, pódenos xerar no laboratorio. Para iso úsanse compostos que inducen cambios no ADN e, despois, selecciónanse os que mostran características interesantes. Unha vez seleccionado o trazo, os científicos terán que localizar a alteración no ADN responsable.
Tamén se poden facer mutantes á carta mediante edición xenética por CRISPR, de forma que desde o principio se pode saber que xene está modificado.
O curioso nome dos xenes
Para poder referirnos a algo, témoslle que dar nome. E se un científico é o primeiro en ver algo, ten a honra de bautizalo, sexa unha especie, un mutante ou un xene. Sobre isto, hai moitas anécdotas divertidas. E é que os científicos tamén somos humanos e, ás veces, con sentido do humor. Vaiamos a mutantes e xenes, que é o que nos ocupa.
Resulta que hai un xene fundamental para o noso desenvolvemento embrionario que se chama igual que o ourizo dos videoxogos de Sega, Ourizo Sonic. Recibiu este nome porque os embrións da mosca da froita con este xene mutado parécense a un ourizo, pois están cubertos de pelos afiados.
Á compañía Sega non parece importarlle ter este alter ego do seu personaxe. Non foi así coa compañía Pokémon, que ameazou con demandar un centro de investigación en cancro porque un dos seus grupos chamou Pokémon a un xene. Os titulares non se fixeron esperar: “Revélase o papel de Pokémon no cancro”. Ante a ameaza de demanda, os científicos cambiaron o nome do xene a Zbtb7, o cal é moito máis aburrido. Algo parecido tamén pasou cun xene inicialmente bautizado Velcro, que tampouco gustou á compañía co mesmo nome.
Divertirse mentres se aprende
Hai máis mutantes e xenes con nomes curiosos. Algún exemplo máis: Groucho (polo exceso de lanuxe facial), Cita barata (por ser moi sensible ao alcol), Aínda non estou morto (por ser máis lonxevo) ou Desaliñado (polos seus pelos desordenados). Isto non só denota humor entre científicos, senón que fai os mutantes máis memorables.
Pero nomees como estes poden transmitir unha idea pouco rigorosa da ciencia e os científicos. E pode xurdir un problema se o xene acaba tendo un papel importante nalgunha enfermidade humana. O que é gracioso nun laboratorio de moscas ou vermes pode ser ofensivo e expor problemas éticos cando incumbe humanos.
Imaxinan un médico informando dun cancro causado por un xene chamado Desaliñado? Podería ocorrer. Por sorte, a maioría dos diagnósticos clínicos non son tan detallados e non mencionan xenes. Ademais, como os nomes adoitan vir do inglés, polo menos, falariamos de dishevelled, que soa menos incómodo.
Así que a próxima vez que vexan unha mosca sobrevoando a súa copa de viño, non a miren con desprezo. Podería ser unha “cita barata” ou estar un pouco “desaliñada” e esconder no seu ADN a resposta a moitas preguntas biolóxicas.
Cláusula de divulgación: Mónica Folgueira Otero recibe fondos do Ministerio de Ciencia, Innovación e Universidades.
