Aínda que quizais sobrevoase Groenlandia nun voo cara a Estados Unidos sen prestarlle demasiada atención, é probable que nos últimos meses oíra falar máis desta illa que no resto da súa vida. Pero máis aló dos debates xeopolíticos ou sobre a explotación dos seus recursos naturais, Groenlandia é clave para a investigación climática e ambiental.
Nas últimas décadas, este territorio, cuberto de xeo en máis do 80% da súa superficie, rexistrou unha perda de masa xeada que superou nun 20% as estimacións previas. Esta acelerada redución non só ten consecuencias directas para os seus 56.000 habitantes, senón que repercute a escala global, influíndo no aumento do nivel do mar e nos equilibrios climáticos do planeta.
Unha viaxe do pasado ao futuro
Comprender a dinámica actual de perda de xeo e o retroceso dos glaciares esixe unha mirada a longo prazo. Esta debe relacionar os cambios actuais coas condicións climáticas e ambientais de hai miles de anos.
Desde a ciencia podemos reconstruír estas dinámicas pasadas a partir de diversas fontes de información, como as testemuñas de xeo extraídas do casquete glaciar ou as datacións de rocas transportadas e depositadas por antigos glaciares. Os sedimentos acumulados nos lagos árticos tamén ofrecen datos valiosos para identificar variacións naturais e antropoxénicas do clima ao longo do tempo.
Ter información sobre o funcionamento dos ecosistemas sen intervención humana é fundamental para contextualizar a súa evolución actual. Os datos obtidos sobre o terreo permiten calcular o espesor que alcanzou o xeo en distintos momentos e reconstruír as súas transformacións ambientais fronte aos cambios climáticos.
Ademais de achegar unha visión do pasado, estes datos contribúen a proxectar escenarios futuros máis precisos. As observacións directas, combinadas con ferramentas como a teledetección e a modelización, permiten anticipar como poderían evolucionar os ecosistemas fronte ao incremento das temperaturas. Esta integración resulta clave para a planificación territorial e a adaptación, non só nas rexións polares, senón tamén nas nosas contornas máis próximas.
Do xeo a un novo litoral
A costa de Groenlandia está a ser redefinida polos cambios na extensión do xeo superficial e nos glaciares que desembocan no mar. Entre 2000 e 2020, o retroceso destes glaciares no hemisferio norte provocou un incremento de 2.500 km na lonxitude da costa ártica. Precisamente en Groenlandia é onde se concentra a maior parte das novas áreas libres de xeo.
A este retroceso glaciar en terra firme súmase, na contorna costeira, a diminución tanto na extensión como na duración do xeo mariño (banquisa). A súa redución espacial e temporal nestas latitudes intensifica a erosión costeira, con retrocesos de ata 20 metros anuais.
Estas transformacións teñen un impacto significativo sobre o terreo permanentemente conxelado (permafrost), que se ve máis exposto á acción dos temporais mariños, acelerando a súa degradación. Esta nova dinámica non só facilita a liberación de grandes cantidades de gases de efecto invernadoiro, senón que tamén incrementa a vulnerabilidade das zonas costeiras ao avance do mar.
Cambios polares, consecuencias globais
A investigación científica é esencial no contexto actual das rápidas transformacións ambientais que afectan rexións polares como Groenlandia.
Fenómenos como o retroceso dos glaciares, a desconxelación do permafrost ou a redefinición da liña de costa están a ocorrer a un ritmo acelerado. Estes procesos non só alteran a paisaxe, senón que tamén impactan profundamente nas comunidades locais. Con todo, as súas consecuencias transcenden o ámbito rexional: afectan o Atlántico norte e teñen repercusións a escala global, influíndo na subida do nivel do mar, nos patróns climáticos e na dinámica das correntes oceánicas.
Máis aló dos efectos sobre o medio natural, como a perda de zonas costeiras ou de biodiversidade, estas transformacións implican importantes consecuencias sociais e económicas. Entre elas, destaca o custo crecente da adaptación fronte ao aumento e intensificación dos temporais, que incrementan a vulnerabilidade dos territorios e os seus habitantes.
Un laboratorio en Groenlandia
Fronte ao retroceso xeneralizado dos glaciares polares e a previsible deglaciación de amplas zonas do Ártico, resulta fundamental comprender os procesos e ritmos de transformación que seguen á desaparición do xeo.
Neste contexto, o proxecto GRELARCTIC dá continuidade ás investigacións desenvolvidas en Groenlandia nos últimos anos sobre a evolución posglacial ou as posibles dinámicas vinculadas ao cambio global.
Nesta nova fase, estudaranse os cambios desde o interior glaciar ata a liña de costa. Así mesmo, abordaranse cuestións clave como a colonización vexetal para comprender cales son as especies que se asentan con maior rapidez nas zonas abandonadas polo xeo, a evolución do manto nival para analizar dinámicas anuais e tendencias a longo prazo e as transformacións nos cursos fluviais e o seu impacto na contorna.
Estes datos son esenciais para entender como responden os ecosistemas árticos ás variacións ambientais. Groenlandia non só reflicte o cambio climático: anticípao. Comprender como se adapta esta rexión a un clima máis cálido ofrece pistas cruciais para anticipar as transformacións noutras partes do planeta.
*Alejandro Gómez Pazo é profesor axudante doutor no departamento de Xeografía e Historia da Universidade de León. Marc Oliva é profesor no departamento de Xeografía da Universitat de Barcelona. Xosé Lois Otero Pérez é catedrático do CRETUS e do departamento de Edafoloxía e Química Agrícola da Universidade de Santiago de Compostela.
Cláusula de divulgación: Alejandro Gómez Pazo, Marc Oliva e Xosé Lois Otero Pérez carecen de vínculos relevantes máis aló do cargo académico citado. As campañas de traballo de campo foron realizadas polo grupo de investigación ANTALP (Antarctic, Arctic, Alpine Environments; 2017-SGR-1102) e relaciónanse cos proxectos do Ministerio de Ciencia e Innovación e de Economía e Competitividade GRELARCTIC (PID2023-146730NB-C31), NEOGREEN (PID2020-113798GB-C31) e PALEOGREEN (CTM2017-87976-P).
