Se hai unha bacteria cosmopolita e universal esa é Helicobacter pylori (H. pylori): pode afectar a persoas de todo o mundo e de todas as idades, aínda que é máis frecuente e tamén se adquire antes nos países menos desenvolvidos. Crese que a metade da poboación mundial está infectada por ela, nada menos. Nalgúns casos pode persistir e producir enfermidades no estómago e duodeno. E, por incrible que pareza, a pesar de estar tan estendida, aínda sabemos moi pouco sobre como se transmite.
Un pouco de historia
Estes microorganismos gástricos observáronse por primeira vez hai máis de 100 anos, e a súa relación coa gastrite evidenciouse na década de 1970. Marshall e Warren identificaron e cultivaron en 1982 a bacteria do estómago chamada Campyobacter pyloridis, que despois se clasificou como Helicobacter pylori. Esta bacteria ten unhas características especiais que lle permiten sobrevivir nun ambiente moi hostil como é o estómago e así producir algunhas enfermidades. Relacionouse coa gastrite crónica, moitas úlceras e cancro de estómago, ademais de linfoma.
Que sabemos da transmisión de H. pylori?
Non se sabe con exactitude como se transmite a infección por H. pylori, aínda que probablemente se produce a través da exposición fecal-oral ou oral-oral entre distintas persoas.
Os humanos parecen ser os principais reservorios de H. pylori, aínda que tamén se atopou en primates en cativerio e gatos domésticos. Estes últimos poden ter bacterias viables na súa saliva e zume gástrico, que poderían transmitirse aos humanos. As ovellas tamén poden aloxar H. pylori no seu leite e zume gástrico, o que quizá explica o feito de que os pastores teñan infección con máis frecuencia que os seus descendentes.
A transmisión fecal-oral tamén é posible. O emprego de auga contaminada nos países menos desenvolvidos pode servir como fonte ambiental da bacteria. H. pylori pode subsistir na auga durante varios días, o que nos permite atopar restos dela na auga das zonas onde a infección é frecuente. Os nenos que nadan en ríos, regatos, piscinas ou se alimentan con vexetais non cociñados poden contaxiarse con máis facilidade. A bacteria tamén se atopou nas feces de nenos africanos, onde aos cinco anos de idade case todos os seus habitantes están infectados.
Canto máis irmáns, máis infeccións
A agrupación de infeccións nalgunhas familias suxire a posibilidade de transmisión entre persoas. Por exemplo, os cónxuxes con H. pylori infectan con máis probabilidade aos seus familiares —esposas e fillos— que os non infectados.
Nun estudo realizado en Colombia comprobouse que o risco de infección estaba relacionado co número de nenos entre dous e nove anos de idade que convivían no mesmo fogar. Mesmo se demostrou que os nenos de menor idade estaban infectados con máis frecuencia cando tamén o estaban os nenos maiores da mesma casa.
Illáronse colonias de H. pylori xeneticamente iguais en persoas da mesma familia e nas que viven dentro da mesma institución, o que suxire a posibilidade de transmisión entre persoas que viven xuntas. Ademais da transmisión familiar que se produce en países desenvolvidos, tamén pode producirse entre persoas sen relación familiar que viven en países con alta frecuencia de infección.
Helicobacter na placa dental
A transmisión oral-oral da bacteria non puido confirmarse, aínda que se identificou na placa dental. Con todo, os dentistas e hixienistas dentais que están expostos polo seu traballo non teñen infección por H. pylori con máis frecuencia. Tamén se sabe que as secrecións gástricas infectadas poden ser fonte de transmisión desta bacteria.
Diferentes aparellos sanitarios, como os endoscopios e os seus accesorios, poden transmitir H. pylori tras estar en contacto con eles. Os médicos especialistas en aparello dixestivo e as enfermeiras poden ter máis risco de infectarse, o que podería ocorrer pola súa exposición durante o seu traballo a secrecións gástricas infectadas. Para reducir este risco de transmisión accidental ou laboral debe realizarse unha correcta desinfección dos mesmos despois do seu emprego cos pacientes.
Existe unha susceptibilidade hereditaria?
A existencia de susceptibilidade hereditaria á infección por H. pylori non está demostrada, aínda que os individuos dalgunhas etnias e razas presentan infección con máis frecuencia que outras. Por exemplo, os hispanos e afroamericanos teñen maiores índices de infección que os americanos caucásicos. Estas diferenzas non se explican completamente polas diferenzas sociais ou económicas entre eles.
A posibilidade de susceptibilidade á infección tamén se apunta en estudos feitos en xemelgos. Así, os que medraron xuntos teñen unha concordancia de infección maior que os que o fixeron por separado. Por tanto, o papel da contorna durante a infancia parece ser importante na adquisición de H. pylori.
Conclusións
Aínda non se saben moitas cousas sobre H. pylori, unha bacteria sobre a que se necesita investigar máis para saber como podemos evitar a súa transmisión.
As vías fecal-oral e oral-oral entre diferentes persoas parecen ser as formas de transmisión máis probables, aínda que non se sabe de forma clara. Por sorte, unha vez que se cura a infección non é habitual outra nova. Este índice baixo de reinfección apoia a existencia dun menor risco de adquisición desta bacteria durante a vida adulta. A inmunidade adquirida tras a primeira infección tamén pode ser importante.
*Javier Velasco Montes é Profesor Asociado na Facultade de Ciencias da Saúde da Universidade da Rioxa.
Cláusula de divulgación: Javier Velasco Montes non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis aló do cargo académico citado.
