En España, o alumnado de primaria e secundaria conta con ao redor de 80 días de descanso no verán. Isto representa unha diferenza importante respecto ao resto dos países europeos: entre as seis semanas que teñen os nenos en Dinamarca ou Holanda, ás 14 semanas nalgunhas rexións italianas, a media dos países da nosa contorna é dunhas 10 semanas. Cada verán, por iso, preguntámonos se as vacacións estivais supoñen moitos días de “asueto” ou, pola contra, un descanso necesario.
A evidencia científica apoia a idea de que gozar de case dous meses e medio de vacacións podería ter un impacto non necesariamente positivo nas aprendizaxes adquiridas por nenos e nenas nestas etapas educativas. Mesmo en períodos vacacionais máis curtos, algúns estudos observaron pequenas pero significativas perdas en áreas como a ortografía e a lectura.
Coñecementos procedementais e práctica
Isto resulta lóxico, pois a lectura, a escritura e as matemáticas son destrezas que, como todo coñecemento procedemental, apréndense e reforzan coa práctica. Se non imos a clase, as oportunidades para o desenvolvemento destas competencias no fogar son escasas.
Por iso, o coñecemento adquirido na escola pode perderse (o que se coñece na xerga educativa como “a perda de aprendizaxe do verán”). De todos os xeitos este desgaste, segundo varios expertos no tema, non afecta a todo o alumnado por igual. Os nenos e nenas procedentes de contornas cun nivel socioeconómico baixo ou cun rendemento académico inicial máis baixo correrían un maior risco. Pero o fenómeno é complexo e non se limita a estes grupos.
Fácil de reverter
Aínda así, parece que esta perda é susceptible de reverterse ao comezo de curso. Tras o verán, pódense dedicar uns días para acomodar os coñecementos e habilidades perdidos antes de progresar no temario.
As vacacións permiten ás nenas e nenos recargar enerxía e ofrécenlles máis oportunidades para exercer a súa autonomía e tomar decisións: todo isto é tamén necesario. Pero no caso das longas épocas estivais, tamén se poden aproveitar para afianzar o aprendido e facilitar a súa recuperación. Neste sentido, o repaso ou a práctica repetida e espazada son claves. Obviamente, revisar por completo o currículo correspondente ao curso recentemente acabado resulta inviable, non só polas limitacións temporais e de recursos, senón tamén porque ese non é o propósito das vacacións.
Entón, como podemos reducir o esquecemento das aprendizaxes escolares á vez que garantimos o descanso dos nenos e adolescentes durante as vacacións de verán?
Manter as aprendizaxes sen renunciar ao descanso
O período vacacional ofrece unha contorna idónea para a aprendizaxe non formal baseado en experiencias reais, afastadas do formato académico. Neste sentido, os nenos, nenas e adolescentes poden:
- Ler con liberdade (explorando todo tipo de textos fóra do ámbito escolar).
- Realizar actividades cotiás (sobre todo, do ámbito doméstico como cociñar, onde toman decisións, len receitas e aplican cálculos matemáticos de forma práctica).
- Practicar actividades deportivas (promovendo tanto a actividade física como hábitos saudables).
- Acudir a talleres de temáticas específicas da súa elección (favorecendo a súa autonomía e dando a oportunidade de aprender máis aló dos contidos escolares; por exemplo, robótica).
- Asistir a campamentos de verán (supón convivir con outros “iguais” e desenvolver habilidades sociais, ademais de fomentar a autonomía).
- Xogar (combina a interacción social co manexo de información, de maneira que se traballan a atención e a memoria).
- Visitar museos (supón un xeito de enriquecer a aprendizaxe durante o curso escolar con experiencias reais, ademais de fomentar a curiosidade, entre outros aspectos).
- Participar en programas educativos (especialmente para o alumnado con dificultades de aprendizaxe ou socialmente desfavorecido e dirixidos a reforzar áreas esenciais como a lectoescritura).
Potenciar a aprendizaxe en verán
Aínda que as vacacións estivais son o suficientemente longas para dedicar parte delas a continuar aprendendo, non debemos esquecer que os períodos de descanso tamén son fundamentais para afianzar as aprendizaxes. Estes meses poden tomarse como unha oportunidade para buscar un equilibrio entre períodos de repouso e a realización de actividades estimulantes para os máis pequenos.
Tamén é unha ocasión ideal para deixar que os nenos e adolescentes tomen a iniciativa e teñan a autonomía necesaria para seleccionar as actividades nas que queiran participar e organizar o seu horario durante estes meses.
O verán supón unha contorna menos estruturada que o escolar, sen horarios ríxidos nin planificación estrita de actividades. A sensación de ter demasiado tempo nas nosas mans pode levar a prácticas ociosas pouco beneficiosas, como o abuso de pantallas ou a diminución da actividade física.
Dar opcións aos fillos e fillas para que sexan partícipes da xestión do seu tempo e preferencias é fundamental para garantir que os resultados das tarefas de aprendizaxe que se acorden con eles sexan positivos. Non é cuestión de facer do fogar unha segunda escola, senón de adaptar as posibilidades de aprendizaxe ás particularidades da estación, deixando que as nenas e nenos aprendan mentres se divirten. Desta maneira, poden dispoñer de máis oportunidades reais para exercer a súa autonomía.
Cláusula de divulgación: As persoas firmantes non son asalariadas, nin consultoras, nin posúen accións, nin reciben financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declararon carecer de vínculos relevantes máis aló do cargo académico citado anteriormente.
