Hai uns días líanse titulares que alertaban de que unha bacteria —un estreptococo— “carnívora” e “mortal”, con orixe en Xapón, podería chegar a España. Non sei a vostede, pero a min esta mensaxe asústame bastante.
Streptococcus pyogenes
Vaiamos por partes. Os estreptococos son un grupo de bacterias Gram positivas. Hai distintos tipos de estreptococos e moitos deles viven en pacífica harmonía no noso corpo, son parte da nosa microbiota. Atendendo á composición dalgúns carbohidratos (azucres) da súa parede celular, Rebecca Lancefield ideou unha clasificación —que aínda se utiliza— en distintos grupos aos que nomeou con letras mayusculas: A, B, C…
Algúns estreptococos producen toxinas e enzimas que os poden facer moi perigosos. En concreto, hainos que producen citotoxinas capaces de romper as células. Para detectalas emprégase a proba da hemólise: se as bacterias producen citotoxinas, conseguirán romper os eritrocitos do sangue e producirán un halo grande ao redor das colonias bacterianas que medran sobre unha placa de agar.
Un tipo concreto de estreptococo é o Streptococcus pyogenes do grupo A beta-hemolítico (GAS, polo acrónimo inglés de Group A Streptococcus). O nome, pyogenes, indica que se asocia habitualmente á produción de pus nas feridas. Trátase dun patóxeno humano frecuente que adoita colonizar o tracto respiratorio superior e é capaz de orixinar diversas enfermidades, desde farinxites, otites ou mastites ata infeccións nas capas superficiais da pel (impétigo), escarlatina (exantema difuso) e febre reumática. Pero tamén casos máis graves de pneumonía, síndrome do shock tóxico ou fascite necrosante.
Transmítese por pingas ao respirar e tamén por contacto. A maioría dos casos son leves, apenas o 1% complícase. As persoas de máis risco son os nenos pequenos e os pacientes con outras afeccións previas (cancro, diabetes, outras infeccións, enfermidade pulmonar ou enfermidade cardíaca).
Non hai unha vacina comercial, e o tratamento é con antibióticos. Por sorte, a bacteria é moi sensible ás penicilinas. Ata a data non se describiron complicacións debidas á resistencia aos antibióticos.
A síndrome do shock tóxico e a fascite necrosante
Probablemente as manifestacións máis graves da infección por esta bacteria son a síndrome do shock tóxico e a fascite necrosante, infeccións invasivas.
A síndrome do shock tóxico é unha infección xeneralizada que cursa cunha inflamación dos tecidos, dor, síntomas inespecíficos (febre, calafríos, malestar xeral, náuseas, vómitos e diarreas) e bacteriemia (presenza de bacterias en sangue). Se a enfermidade progresa pode provocar un shock e insuficiencia multiorgánica en ril, pulmóns, fígado e corazón.
En canto á fascite necrosante, é unha infección que se desenvolve no tecido subcutáneo e caracterízase por unha destrución ou necrose de tecido muscular e adiposo. De aí provén o apelativo de “bacteria comedora de carne”. A bacteria introdúcese no tecido por unha ferida, unha infección vírica con vesículas, queimaduras ou unha intervención cirúrxica.
Estas infeccións están causadas porque algunhas das toxinas da bacteria actúan como superantíxenos e son capaces de estimular aos macrófagos e aos linfocitos T (células do sistema inmunitario) de forma descontrolada e masiva. Nalgúns medios afirmouse que a mortalidade por unha infección por S. pyogenes pode ser maior do 30%, pero non é certo. A maioría das infeccións por S. pyogenes son leves. O que si é certo é que cando se producen casos tan graves como a síndrome do shock tóxico ou a fascite necrosante a progresión da enfermidade pode ser fulminante e a mortalidade superior ao 30%.
A cepa M1UK
En Reino Unido, desde 2014 houbo un aumento do número de casos de infeccións por S. pyogenes. Entón describiuse unha cepa concreta da bacteria portadora dunha hipertoxina (SpeA) que se denominou cepa M1UK. Detectouse noutros países, e desde 2020 é a cepa dominante en Reino Unido, Holanda, Australia, Canadá e EE.UU.
Más recentemente, desde 2022, deuse un aumento de casos por esta cepa en Reino Unido e outros países europeos. En España tamén se detectou esta nova variante hipervirulenta, pero, de momento, non parece aínda dominante nin máis agresiva que outras cepas. A enfermidade por S. pyogenes non é de declaración obrigatoria, o que dificulta o seu seguimento.
A actual alarma xorde porque en Xapón están a detectar tamén unha tendencia a unha maior circulación desta cepa hipervirulenta. Concretamente, en 2023 houbo 941 casos, e no que levamos de ano 2024 xa hai constancia de 378, e ademais cunha maior extensión por todo o país. Por iso é polo que se deu a voz de alarma para facer unha vixilancia máis estreita do número de casos.
Por que de súpeto xorde este aumento do número de casos? Unha nova “conspiración internacional” para vendernos unha nova vacina? Moi probablemente danse varias circunstancias ao mesmo tempo. Por unha banda, os microorganismos evolucionan e xorden novas cepas ou variantes que pode ser máis virulentas e transmisibles. Por outra, xa comprobamos coa covid-19 que o mellor para a transmisión dunha bacteria ou un virus é que haxa moita xente, moi xunta e movéndose polo planeta, e iso é precisamente a globalización actual.
Ademais, cada vez temos mellores sistemas de vixilancia e detección de patóxenos: se buscas con maior intensidade, acabas atopándoo. Por último, aínda que non todo o mundo está de acordo, podería haber una certa “débeda inmunitaria”. Iso quere dicir que, coa pandemia de covid-19, moitas infeccións víricas e bacterianas comunitarias practicamente desapareceron. Pero desde o inverno de 2022 veuse observando unha reemerxencia de moitas destas infeccións, especialmente na poboación pediátrica.
O obxectivo, por tanto, é vixiar sen alarmar, e informar sen alarmar. Desconfíen dun titular sensacionalista, impactante, con redacción pouco profesional e contidos especialmente rechamantes, esaxerados ou excepcionais. Canto máis inquietante ou sorprendente sexa unha noticia, máis probabilidades hai de que sexa mentira ou conteña erros.
*Ignacio López-Goñi é membro da Sociedade Española de Microbioloxía (SEM) e catedrático de Microbioloxía da Universidade de Navarra.
Cláusula de divulgación: Ignacio López-Goñi non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis aló do cargo académico citado.
A versión orixinal deste artigo foi publicada no blog do autor, microBIO.
