Estamos máis preto da detección precoz do alzhéimer?

*Un artigo de

O incremento paulatino da poboación maior e a alza da esperanza de vida media abocan inexorablemente ao aumento da incidencia das enfermidades que sabemos que están asociadas coa idade, que é o caso do alzhéimer.

Publicidade

Estas afeccións teñen tres denominadores comúns: a deterioración das células e tecidos debido á concentración de danos dentro e fóra das devanditas células; a acumulación das células disfuncionais que coñecemos como envellecidas ou senescentes e o incremento de marcadores que producen unha inflamación crónica.

Practicamente en todas as enfermidades vinculadas á vellez atopamos estes tres factores; os cales, á súa vez, están interconectados e retroaliméntanse.

Publicidade

Para poder adiantarnos á aparición desas doenzas e tomar precaucións ou afrontar tratamentos que reduzan a súa progresión, necesitamos identificar compostos ou actividades que nos avisen dunha maneira fiable de que algo está a funcionar mal. É o que chamamos biomarcadores.

Que é un biomarcador?

Os biomarcadores son substancias que se atopan de modo natural no noso organismo. Pero se os seus niveis aumentan ou descenden, iso indica que algo non está a transcorrer adecuadamente.

Por exemplo, o Goberno de España incrementou recentemente a carteira básica de análises que deben facerse coa proba do talón. Este test consiste simplemente nunha análise dunha serie de substancias presentes no sangue do bebé –biomarcadores– que nos van a dicir se o seu metabolismo é normal ou existe algunha anomalía. Obviamente, se sabemos que pode haber un problema nada máis nacer, pódense tomar medidas canto antes e evitar o dano.

Outros biomarcadores moi coñecidos son os niveis de glicosa en sangue para a diabetes de tipo I e tipo II, moi frecuente en persoas maiores. Un aumento da glicosa a pesar de que haxa insulina indica que as nosas células musculares e adiposas non son capaces de responder á devandita hormona. Entón estamos a desenvolver unha diabetes tipo II asociada coa idade.

Tamén se idearon mecanismos para detectar precozmente a presenza dun cancro. Por exemplo, o antíxeno prostático específico (PSA) é producido polas células normais da próstata, pero moito máis polas cancerosas. Se aumenta a súa cantidade no sangue, isto pode indicar que se está desenvolvendo un proceso canceroso. No caso do cancro de colon, o cribado equivalente é a detección de sangue nas feces.

De feito, a creación de ferramentas de detección temperá no cancro atópase na actualidade en plena evolución coas chamadas biopsias líquidas, que buscan biomarcadores de procesos cancerosos.

Podemos atopar biomarcadores do alzhéimer?

Todo o descrito anteriormente refírese a procesos patolóxicos que producen efectos moi recoñecibles e que poden ser detectados por metabolitos ou por proteínas anormalmente abundantes no sangue. Con todo, é máis complexo identificar procesos máis lentos e que afectan a órganos moi estancos, como o sistema nervioso central.

O sistema nervioso central está separado do torrente sanguíneo por unha serie de células do sistema vascular e o propio sistema nervioso que controlan o paso de substancias desde o sangue cara ao tecido nervioso e viceversa. A este sistema coñecémolo como barreira hematoencefálica.

Como o seu nome indica, dita barreira é moi impermeable ao tráfico de substancias e controla todo o que pasa, a non ser que estea danada e perda a súa función, como sabemos que ocorre nos procesos neurodexenerativos. Esa deterioración provocaría que proteínas presentes no cerebro puidesen pasar ao torrente sanguíneo e ser detectadas como biomarcadores do dano.

De feito, iso é o que están a detectar estudos como o que presentou hai pouco un grupo de científicos da Universidade de Shanghái. Os seus resultados mostran incrementos de proteínas asociadas co alzhéimer como proteínas beta-amiloides e tau, a proteína glial fibrilar aceda ou a proteína lixeira de neurofilamentos.

O problema é que estas proteínas aparecen no sangue cando a deterioración cognitiva xa comezou e mesmo está a avanzar e presenta síntomas claros. É dicir, cando xa é demasiado tarde.

En busca de sinais para os estados iniciais da enfermidade

Necesitamos descubrir biomarcadores que nos axuden a abordar a enfermidade dunha maneira precoz, porque os hábitos de vida e a actividade física e social preveñen a deterioración. Recentemente, o noso grupo de investigación demostrou que a perda na capacidade executiva –é dicir, unha deterioración na toma de decisións– precede a deterioración cognitiva.

Nesta mesma liña, un estudo recente da Universidade de Toronto demostrou que cambios na velocidade da fala, debidos á incapacidade para atopar a palabra adecuada, poderían ser indicadores do inicio dun declive na saúde cerebral.

Así pois, probas específicas encamiñadas a atopar anomalías na toma de decisións e na fala poderían ser importantes para actuar nas fases iniciais e retardar a progresión da enfermidade.

Ademais, nos últimos anos demostrouse que a deterioración cognitiva vai asociada a un proceso de neuroinflamación no que se incrementan unha serie de citoquinas inflamatorias e factores de activación das células de glia. A identificación desas citoquinas podería ser crucial para tomar medidas antes de que a neuroinflamación acabe destruíndo as neuronas.

Doutra banda, está cada vez máis claro que evitar os danos da barreira hematoencefálica é clave para reducir e retardar o declive cognitivo. Moléculas esenciais para o metabolismo e os sistemas antioxidantes como o coenzima Q10, que evita a deterioración do sistema vascular, demostraron a súa relación co mantemento da capacidade executiva e cognitiva en persoas maiores.

A detección da deterioración cognitiva cedo supón unha ardua tarefa, pero a conxunción de diferentes métodos de diagnóstico –que inclúa test cognitivos e de actitude xunto coa análise de biomarcadores– pode levarnos a abordar terapias que reduzan o risco e retarden esa deterioración durante o envellecemento.


*Guillermo López Lluch é catedrático da área de Bioloxía Celular. Investigador asociado do Centro Andaluz do Desenvolvemento. Investigador en metabolismo, envellecemento e sistemas inmunolóxicos e antioxidantes, Universidade Pablo de Olavide

Cláusula de divulgación Guillermo López Lluch é membro da Sociedade Española de Bioloxía Celular, a Sociedade Española de Bioquímica e Bioloxía Molecular, a Sociedade Española de Xeriatría e Xerontoloxía, a Society for Free Radical Research e presidente da International Coenzyme Q10 Association. As investigacións realizadas polo autor están financiadas por fondos públicos provenientes do Goberno de España ou do Goberno Autonómico de Andalucía

Guillermo López Lluch
Guillermo López Lluch
Catedrático da área de Bioloxía Celular. Investigador asociado do Centro Andaluz de Bioloxía do Desenvolvemento. Investigador en metabolismo, envellecemento e sistemas inmunolóxicos e antioxidantes, Universidade Pablo de Olavide

DEIXAR UNHA RESPOSTA

Please enter your comment!
Please enter your name here

Este sitio emprega Akismet para reducir o spam. Aprende como se procesan os datos dos teus comentarios.

Relacionadas

Un novo test pode detectar o alzhéimer cunha precisión do 90 %

Unha investigación internacional con participación española desenvolveu unha proba que identifica un biomarcador clave chamado p-tau217

O IDIS e o IIS Galicia Sur investigan a relación entre estilo de vida e deterioración cognitiva no alzhéimer

Biomarcadores en sangue e o uso da intelixencia artificial poderán axudar na detección temperá desta doenza neurodexenerativa

É o alzhéimer un novo tipo de diabetes?

Trátase dunha hipótese aínda non confirmada, pero algúns sinais suxiren que podería existir un vínculo entre estas dúas enfermidades

Sonia Villapol: “En 2050 haberá tres veces máis pacientes de alzhéimer”

Entrevistamos á científica galega co gallo do décimo aniversario de Gciencia: "Aválavos o contido de calidade. Outros medios cópianvos sen avergoñarse"