Nestas últimas semanas, debido a unha sucesión de borrascas, moitas rexións de España están a sufrir inundacións extremas. Algunhas delas producíronse en concas afectadas por unha escaseza crónica de auga durante gran parte do ano, como ocorreu en Andalucía.
Vendo tal cantidade de auga asolagando poboacións e campos e desbordando ríos nesas áreas, poderiamos preguntamos se ademais de mitigar esas enchentes, non sería posible aproveitar parte desa auga excedentaria que finalmente verte ao mar.
Un anómalo tren de intensas borrascas
Desde a borrasca Benxamín –precedida pola dana Alice– e ata a última, Oriana, da terceira semana de febreiro, en España sucedéronse 14 borrascas concatenadas desde principios de 2026.
Este tren de intensas e prolongadas precipitacións parece estar provocado por anomalías na dinámica da circulación atmosférica que poderían estar asociadas ao acusado quecemento no Ártico.
Así, o desprazamento cara ao sur do chorro polar pon en contacto masas de aire frío con masas de aire subtropical moi húmidas provocando a sucesión de intensas borrascas. Como resultado, a media de precipitacións peninsulares do mes de xaneiro superou notablemente as medias do últimos cinco anos.
Enchentes, escorrentías e infiltración
As enchentes están causadas por un exceso de escorrentía, que depende fundamentalmente de dous factores: a infiltración da auga no chan e a intensidade da choiva. Cando esta última supera á primeira, prodúcese a escorrentía: a auga empeza a correr pola superficie do terreo.
Pero a infiltración varía coa cantidade de auga no chan: é maior cando o chan está seco e estabilízase nos valores máis baixos cando o chan está saturado, polo que cando chove sobre un chan xa saturado hai maior escorrentía que cando non o está.
En zonas urbanizadas onde a maior parte do terreo está selado, non hai infiltración e practicamente toda a choiva pasa a ser escorrentía. Se a precipitación alóngase no tempo e os sistemas de drenaxe –sexan leitos naturais ou sexan sistemas de rede de sumidoiros– son insuficientes para a evacuar dita escorrentía, entón ocorre a inundación.
Se se quere intervir sobre os eventos de gran precipitación, tanto para a mitigación de enchentes como para o aproveitamento da auga excedentaria, hai que actuar sobre a escorrentía (augas superficiais) e sobre a infiltración (augas subterráneas).
Solucións para aproveitar a auga nas cidades
Dado que ambos os procesos ocorren de maneira diferente en contornas urbanas ou industriais e naqueles naturais ou rurais, a xestión da auga excedentaria para o seu aproveitamento será diferente.
En contornas urbanas e industriais, as solucións hidropluviais consideran dous enfoques distintos. Un baséase na implantación de infraestruturas de captación e almacenamento. O outro enfoque céntrase en facilitar a infiltración natural nun conxunto de solucións baseadas na natureza.
Como solucións hidropluviais urbanas ou industriais están os sistemas de drenaxe urbana ou SUDS –siglas de Sustainable Urban Drainage Systems–, que inclúen:
—Pavimentos permeables, que poden ser de infiltración directa ou con sistema drenante.
—Tellados ecolóxicos, de recollida de chuvia.
—Áreas verdes e xardíns de chuvia (parques inundables), nos que se facilita a infiltración directa.
—Humidais artificiais, onde se facilita a infiltración directa.
—Gabias, túneles e pozos drenantes, que poden ser de infiltración directa ou con sistema drenante.
—Tanques de tormenta, que almacenan as augas pluviais recollidas en sistemas drenantes.
Accións en contornas naturais: coidar ríos e vexetación
Nos ballóns en contornas naturais ou rurais, o obxectivo fundamental tamén é a regulación de leitos para mitigar desbordamentos e inundacións, ademais do aproveitamento da auga excedentaria, sendo ineludible o mantemento dos ecosistemas dos leitos.
Así, sobre as infraestruturas de captación e regulación hidráulicas convencionais, como presas e encoros –que poden provocar, entre outros impactos, a fragmentación de leitos–, adquiren relevancia as solucións baseadas na natureza.
Desta forma, preténdese mellorar a infiltración cun dobre obxectivo: reducir a escorrentía e aumentar a recarga dos acuíferos, é dicir, o almacenamento como augas subterráneas. A vexetación vai ter unha grande importancia na interceptación da choiva e a mellora da infiltración. As solucións inclúen:
—Remodelado e restauración xeomorfolóxica (recuperación e creación de zonas de recarga: depresións, leitos, lagoas, terrazas etc.)
—Revexetación, recuperación e mantemento de bosques (aforestación e reforestación) e da cuberta vexetal autóctona.
—Renaturalización de ribeiras.
—Construción, restauración e conservación de humidais.
Avaliación dos impactos
Como ocorre cos sistemas de captación e almacenamento convencionais, estas solucións baseadas na natureza han de ser implementadas atendendo a todos os posibles impactos nos diferentes procesos hidrolóxicos.
Respondendo á pregunta inicial, existen estratexias e ferramentas que permiten o aproveitamento da auga excedentaria en eventos de intensa precipitación, tanto convencionais –baseadas na construción de infraestruturas hidráulicas– como non convencionais –solucións baseadas na natureza–. Pero en ambos os casos é imprescindible a avaliación dos impactos hidrolóxicos e ambientais que pode xerar a súa implementación.
Cláusula de divulgación: Javier Lillo Ramos non recibe salario, nin exerce labores de consultaría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis aló do cargo académico citado.
