Galicia é moito máis que mar e chuvia. É tamén a rexión con máis riqueza termal da península ibérica, e unha das maiores de Europa. Das súas terras brotan máis de 300 fontes de augas quentes, moitas con propiedades mineromedicinais.
Desde hai séculos, estas augas foron veneradas. Os romanos xa levantaron termas en Ourense, pero antes deles, os pobos celtas rendían culto a divindades locais asociadas á auga. Nos mananciais galegos habitaban ninfas, xacias, mouras ou donas, espíritos femininos ligados á fertilidade e ao misterio.
Nomes antigos de fontes aínda conservan rastros destas crenzas. Pero que seres habitan realmente estes mananciais quentes? A ciencia ofrécenos hoxe unha resposta fascinante.
Vida en auga fervendo: os termófilos
Existen microorganismos, chamados termófilos, que viven onde a maioría non sobreviviría: en augas a máis de 60 graos. Algúns deles, os hipertermófilos, prosperan mesmo por encima dos 100 graos. O récord osténtao actualmente unha arquea chamada Methanopyrus kandleri, capaz de medrar a 122 graos, achada en fontes hidrotermais profundas do océano.
Os termófilos poden ser bacterias ou arqueas —organismos procariotas unicelulares—, dous dos tres grandes dominios da vida. Desenvolveron adaptacións sorprendentes para sobrevivir á calor: as súas membranas celulares son máis resistentes, os seus encimas están deseñados para non desnaturalizarse —danarse, perdendo as súas propiedades— a altas temperaturas e o seu ADN está mellor protexido fronte ao dano térmico. Mesmo a súa maquinaria xenética —como o ARN mensaxeiro ou os ribosomas— presenta modificacións únicas.
Estas adaptacións non só son fascinantes desde o punto de vista biolóxico, tamén nos ensinan ata onde pode chegar a vida.
Como os estudamos?
Durante moito tempo, estudar os termófilos esixía cultivalos en laboratorio, algo complicado, xa que moitos non medran en condicións artificiais. Con todo, nas últimas décadas, a metaxenómica revolucionou este campo. Esta técnica permite estudar o ADN directamente extraído do ambiente, sen necesidade de cultivar os microorganismos. Así, podemos saber quen está alí e que funcións desempeña cada un.
A metaxenómica permítenos descubrir novos xenes, encimas e rutas metabólicas. Por exemplo, en fontes termais galegas detectáronse comunidades microbianas únicas, aínda pouco exploradas. Estas tecnoloxías tamén nos permiten comparar as augas termais galegas coas doutros lugares extremos do mundo, como Yellowstone ou Islandia.
Por que nos interesan tanto?
Estudar microorganismos termófilos non é só unha curiosidade científica. Achegan claves sobre as orixes da vida, xa que moitos expertos cren que os primeiros seres vivos apareceron en ambientes quentes como as fumarolas mariñas.
Ademais, os seus son estables e activos a altas temperaturas, o que os fai moi valiosos para a industria. Un exemplo coñecido é o encima Taq polimerasa, extraído de Thermus aquaticus, que permitiu o desenvolvemento da PCR, unha técnica clave para amplificar ADN. Grazas a ela, hoxe podemos facer tests xenéticos, diagnósticos médicos e estudos forenses de forma rápida e fiable.
Pero hai moitos outros termoencimas útiles para diversos procesos industriais, como a produción de biocombustibles, alimentos, pensos ou deterxentes. Actualmente, explóranse augas termais galegas en busca de novas moléculas con potencial comercial.
Vida máis aló da Terra
O estudo dos termófilos e outros extremófilos (organismos que viven en condicións extremas) transformou a astrobioloxía: a ciencia que busca vida fóra da Terra. Antes, pensabamos que a vida só era posible en ambientes tépedos e parecidos ao noso. Pero agora sabemos que pode existir en contextos extremos de temperatura, acidez, presión ou salinidade.
Isto ampliou o concepto de “zona habitable” no sistema solar. Lugares como Europa (unha lúa de Xúpiter) ou Encélado (lúa de Saturno), que esconden océanos subterráneos baixo capas de xeo, poderían albergar fontes hidrotermais como as da Terra. E se aquí hai vida nesas condicións, por que non alí?
A existencia de termófilos obríganos a reformularnos que é necesario para que a vida xurda e se manteña. Móstranos que a vida pode ser moito máis resistente e versátil do que criamos.
Os termófilos conéctannos coas nosas raíces mitolóxicas e co futuro da exploración espacial. Desde as augas encantadas de Galicia ata os xeos de lúas afastadas, fálannos da capacidade da vida para abrirse paso nos recunchos máis inesperados do universo.
Cláusula de divulgación: Manuel Becerra Fernández recibe fondos do Ministerio de Ciencia e Innovación (PID2021-126194OB-C22; PDC2022-133820-100) e do Ministerio de Ciencia, Innovación e Universidades (PLEC2023-010301).
