*Un artigo de

A obesidade converteuse nunha das principais ameazas para a saúde pública, sobre todo nos países desenvolvidos. Diversos factores favorecen a súa aparición —incluíndo os xenéticos, que explican un de cada cinco casos—, pero tamén hai causantes ambientais. Entre estes últimos, teñen un papel moi relevante a dieta e o sedentarismo. Con todo, cada vez hai máis datos que apoian a idea de que a contaminación pode influír na aparición da obesidade, ao afectar o desenvolvemento do individuo, sobre todo, nas primeiras etapas da súa vida.

Publicidade

Que son e onde se atopan?

Os obesóxenos son aqueles compostos que poden inducir unha acumulación excesiva de graxa no corpo. Derivados da industria química, están no aire, na auga, nos produtos de limpeza, nos cosméticos ou mesmo nos alimentos e os seus envoltorios ou envases plásticos. A lista destas substancias non para de aumentar a medida que se estudan en profundidade os efectos nocivos dos distintos subproductos e residuos industriais.

O bisfenol A é un dos obesóxenos máis estendidos e mellor estudados. Está presente en múltiples produtos de uso diario, como envases de plástico, billetes de compra, tubaxes e pneumáticos. E aínda que non se considera un contaminante persistente —degrádase máis rápido que outros compostos e de forma natural—, podemos atopalo habitualmente no aire, a auga ou a comida. Isto facilita que nos expoñamos a eles.

Publicidade

Tamén pertencen á categoría de obesóxenos non duradeiros os ftalatos, presentes en envases alimentarios, xoguetes, envoltorios de medicamentos e os propios fármacos. Como ocorre co bisfenol A, entran no noso organismo por inhalación —do aire que respiramos—, por inxestión —dos alimentos que comemos— ou por absorción a través da pel —cremas de aplicación tópica—.

A diferenza dos dous anteriores, outros obesóxenos non se degradan tan rapidamente e poden permanecer no medio como contaminantes durante décadas. Un coñecido exemplo son os parabenos, compostos químicos que adoitan incluír os produtos da industria farmacéutica e cosmética.

A tributiltina, menos común no noso día a día que os anteriores, é un obesóxeno que se usou a miúdo como preservante da madeira polas súas propiedades antifúnxicas e acaricidas. Perdura durante anos en medios acuáticos.

Outro exemplo clásico de contaminante persistente é o DDT, que se utilizou cumpridamente na segunda metade do século XX como pesticida. Prohibido nos anos 70, a súa longa vida media e a súa degradación noutros compostos derivados seguen converténdoo nun contaminante digno de atención, dados os seus efectos nas xeracións que foron expostas. Non só está relacionado coa obesidade, senón tamén con enfermidades cardíacas, a diabetes tipo 2 e o cancro. Aínda que o DDT é un caso amplamente estudado, sábese que outros pesticidas como as dioxinas poden producir efectos similares.

E, por último, temos os derivados da combustión incompleta de compostos orgánicos: carbón, petróleo, gasolina, lixo orgánico etc. Coñecidos como hidrocarburos aromáticos policíclicos ou PAH (siglas do termo inglés ‘Polycyclic Aromatic Hydrocarbons‘), aumentan o risco de contraer enfermidades metabólicas, como a obesidade e a diabetes, e tamén tardan en desaparecer do ambiente.

Que mecanismos nos fan engordar?

Todos estes contaminantes xeran quilos de máis alterando o funcionamento do organismo a distintos niveis. Por unha banda, poden inducir un aumento no número e o tamaño dos adipocitos, é dicir, das células encargadas de almacenar a graxa. Isto supón unha maior capacidade de acumular dita graxa en condicións de exceso enerxético, como cando inxerimos alimentos hipercalóricos. E doutra banda, son capaces de alterar a capacidade do organismo para regular os seus niveis de glicosa (azucre) en sangue, reducindo a capacidade de resposta de determinados tecidos á insulina.

Ademais, poden afectar os sistemas de regulación do apetito e da sensación de saciedade, favorecendo un maior consumo de alimentos. Tamén alteran o sistema hormonal e favorecen a aparición de procesos inflamatorios. Todo iso produce, en definitiva, un desequilibrio na saúde metabólica do individuo que pode dar lugar ao desenvolvemento non só da obesidade, senón doutras patoloxías como a diabetes tipo 2 ou enfermidades cardíacas.

Á parte destas perturbacións metabólicas, endócrinas e inflamatorias, que afectan ao longo de toda a vida adulta, cada vez hai evidencias máis claras de que os obesóxenos teñen así mesmo o potencial de alterar o modo en que os nosos xenes se expresan durante as primeiras etapas de vida, mesmo durante a xestación. Estes cambios epixenéticos poden predispoñer á obesidade desde etapas moi temperás do desenvolvemento —obesidade infantil— e producir modificacións que pasen de pais a fillos.

O seu impacto na saúde mundial

Co aumento da industrialización a nivel global, a presenza crecente de obesóxenos no medio ambiente pode favorecer a extensión da obesidade —e as patoloxías metabólicas relacionadas con ela— máis aló dos países desenvolvidos, onde estas enfermidades xa causan un altísimo impacto na saúde dos seus cidadáns.

Sumar o que sabemos sobre este factor de risco á influencia da contaminación no desenvolvemento do cancro, enfermidades respiratorias e patoloxías alérxicas, así como aos datos científicos sobre o quecemento global, debe servir de aliciente para perseguir un modo de vida máis saudable e respectuoso co medio ambiente. Teñamos moi presente o grave impacto da contaminación na saúde do planeta, na nosa propia e na das xeracións futuras.

*Antonio J. Ruiz Alcaraz é profesor de Inmunoloxía da Universidade de Murcia e investigador do Grupo de Inmunidade Innata do IMIB, Universidade de Murcia. Bruno Ramos Molina é investigador principal do Grupo de Obesidade e Metabolismo do IMIB e Profesor de Bioquímica, Universidade de Murcia. María Ángeles Núñez Sánchez é investigadora posdoutoral, Grupo de Obesidade, Diabetes e Metabolismo, no Instituto Murciano de Investigación Biosanitaria (IMIB). María Antonia Martínez Sánchez é estudante predoutoral do Departamento de Bioquímica e Bioloxía Molecular B e Inmunoloxía. Nutricionista no grupo de Obesidade e Metabolismo no IMIB da Universidade de Murcia. Maria Suárez Cortés é matrona é Profesora Asociada Académica do Departamento de Enfermería da Universidade de Murcia. Virginia Esperanza Fernández-Ruiz é profesora de Enfermería. Enfermeira e Dietista-Nutricionista da Unidade de Nutrición do Hospital Clínico Universitario Virxe da Arrixaca, Universidade de Murcia.

Cláusula de Divulgación: Bruno Ramos Molina recibe fondos do Instituto de Saúde Carlos III e da Fundación Séneca. María Ángeles Núñez Sánchez é beneficiaria dunha axuda posdoutoral financiada por Roche no programa “Stop Fuga de Cerebros” e dun proxecto financiado pola Fundación Séneca no programa Novos Líderes en Investigación (Ref. 22080/JLI/22).

Antonio J. Ruiz Alcaraz, María Suárez Cortés, María Antonia Martínez Sánchez e Virginia Esperanza Fernández-Ruiz non reciben salarios, nin exercen labores de consultoría, nin posúen accións, nin reciben financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declararon carecer de vínculos relevantes máis aló do posto académico citado.