Todo o arquipélago canario é de orixe volcánica. É un vulcanismo activo, con erupcións históricas relativamente frecuentes. Concretamente, algunhas das últimas producíronse en La Palma, polo que se considera unha das illas con maior probabilidade eruptiva.
O risco que entrañan as erupcións en Canarias, independentemente do tipo de erupción, é importante xa que todas as illas atópanse bastante poboadas.
Neste contexto, un exemplo salientable foi o evento da illa de La Palma xa que, a pesar de ser unha erupción relativamente pequena na escala xeolóxica, está a ter un efecto devastador en edificacións, cultivos e infraestruturas.
Que nos ensinaron as erupcións do pasado
A partir do principio de que o coñecemento das erupcións pasadas permítenos asumir como poden ser as futuras, os diferentes escenarios eruptivos posibles e os riscos asociados coñécense ben desde hai anos.
Por exemplo, considerábase probable (como finalmente así foi) que esta erupción fose similar á do Teneguía en 1971 ou do San Juan en 1949. Ambas fundamentalmente de tipo estromboliano, con emisión de piroclastos en torno ao momento de emisión e de coadas lávicas que avanzarían cara á costa.
Esas previsións permiten dispoñer de protocolos e ferramentas para actuar fronte aos distintos escenarios eruptivos que se considera que se poden producir.
Ademais, en Canarias en xeral e na Palma en particular, a poboación é consciente do carácter volcánico do seu territorio e coñece os riscos asociados.
Neste sentido, as institucións educativas e de investigación públicas e privadas desempeñaron un papel moi importante na divulgación do vulcanismo, os seus riscos e os pasos que debería seguir a poboación en cada caso (comportamento en caso de movementos sísmicos, preparación en caso de evacuación, etc.).
Aínda non podemos predicir cando haberá outra erupción
Actualmente, co nivel de coñecemento do que dispoñemos, non é posible predicir nin cando nin en que punto concreto producirase unha erupción. Tampouco como se desenvolverá.
Con todo, como vimos en La Palma, a monitoraxe permanente de diferentes precursores da actividade (xeofísicos, xeodésicos, xeoquímicos, etc.) permite non só alertar da inminencia dunha posible erupción, senón mesmo determinar os movementos do magma baixo a superficie e estimar en que zona podería chegar a producirse. Isto era algo impensable hai non moitos anos.
Aínda que esta erupción non é excepcional no contexto do vulcanismo canario recente e posiblemente non vaia supoñer un avance significativo nos métodos actuais de predición volcánica, permitiunos confirmar que, en efecto, coñecer as características e como se desenvolveu a actividade no pasado é a clave para predicir como se poden desenvolver erupcións futuras.
Doutra banda, está a permitir poñer a proba os protocolos de actuación e prevención, dos que non se dispoñía noutras erupcións anteriores en La Palma. Isto permitirá melloralos para futuros eventos volcánicos.
A forma de predicir unha erupción volcánica no futuro non cambiará esencialmente a partir desta vez, que se está desenvolvendo segundo os parámetros previstos.
Aínda así, a vixilancia volcánica atópase en permanente desenvolvemento e todos os datos que se obteñan desta erupción serán de utilidade para mellorar as predicións. Quizais, mesmo, sirvan para desenvolver novos métodos que se aplicarían no futuro.
Así será o futuro próximo de La Palma
Despois desta erupción, o terreo volverá ser habitable, pero pode levar moitos anos. Recuperar os accesos perdidos será unha prioridade, pero non hai que descartar que o cono volcánico e as coadas desta erupción poidan dotarse dalgún tipo de protección ambiental, como ocorreu con outros volcáns recentes de La Palma.
Aínda que ás veces exponse un debate sobre a pertinencia de habitar áreas de vulcanismo activo, o certo é que os seres humanos viven preto de volcáns desde sempre. En xeral, os beneficios sempre superan, con moito, o potencial risco.
* José María Cebriá é investigador no Departamento de Dinámica Terrestre e Observación da Terra no Instituto de Geociencias (IGEO-CSIC -UCM).
Cláusula de divulgación: o autor non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declara carecer de vínculos relevantes alén do cargo académico citado.
