*Un artigo de

Xuño de 1922. Ante a grave situación sanitaria, o rei español Alfonso XIII percorre Las Hurdes (Estremadura) xunto ao médico e escritor Gregorio Marañón. Situada no norte da provincia de Cáceres, esta comarca foi escenario 11 anos máis tarde do famoso documental Las Hurdes (Tierra sin pan), dirixido por Luis Buñuel. Unha terra asolagada de pobreza e enfermidade.

Aquelas imaxes mostran un dos maiores problemas sanitarios da época: o bocio e o cretinismo endémico. E a causa de ambos está intimamente relacionada co funcionamento da nosa glándula tiroidea.

O bocio non é máis ca un aumento do tamaño de dita glándula, que ante a falta extrema de iodo (un elemento esencial para fabricar as hormonas tiroideas) intenta compensar a carencia aumentando o seu tamaño. Este déficit, no seu estado máis grave, dá lugar ao cretinismo, que se caracteriza por alteracións no desenvolvemento e unha significativa deficiencia intelectual.

Fotograma de Las Hurdes, tierra sin pan (Luis Buñuel, 1933), no que se ve a unha nai con bocio co seu bebé en brazos.

Das Hurdes de Buñuel aos nosos tempos

A falta de iodo non foi nin é a única causa de hipotiroidismo, como se chama á falta de hormonas tiroideas no noso organismo, que segue sendo unha das patoloxías endócrinas máis frecuentes tamén nos nosos tempos.

Aínda que afortunadamente, aquelas imaxes de Buñuel xa quedaron atrás: as ferramentas dispoñibles hoxe en día, no que se refire a prevención, diagnóstico e tratamento, convertérono nunha cuestión moito máis controlada e manexable.

Se hai un problema de saúde que nos preocupa a todos é o cancro, cuxo orixe tamén pode estar na glándula tiroidea. Moitos medios de comunicación levan anos alertando do aumento no número de persoas que o sofren.

A orixe do cancro pode estar na glándula tiroidea

De feito, o cancro de tiroides é a modalidade de tumor endócrino máis común en todo o mundo, e o número de persoas diagnosticadas triplicouse nas últimas décadas. O motivo deste aumento tan significativo segue sendo discutido entre a comunidade científica.

A pesar de que non hai unha resposta unánime, parece que os avances tecnolóxicos e o maior acceso a diferentes métodos de diagnóstico poden estar detrás destes números. Isto pode traducirse en que estamos a sufrir un fenómeno de “sobrediagnóstico”: a detección de casos que, de non ser identificados, non terían xerado síntomas ou afectado negativamente á vida do paciente. É dicir, diagnósticos que, de non producirse, permitíronnos vivir igual, pero moito máis tranquilos na nosa ignorancia.

Por que detectamos máis casos?

Sinxelamente porque existen ferramentas cada vez máis accesibles e máis sensibles, como a ecografía tiroidea e as biopsias realizadas mediante punción-aspiración con agulla fina. Estas técnicas permiten detectar tumores en fases moi iniciais que doutro xeito probablemente pasarían desapercibidos sen causar ningún síntoma.

Existen diferentes tipos de cancro de tiroides: desde os máis comúns e inofensivos ata os máis raros e agresivos. De feito, o incremento de casos observado nas últimas décadas correspóndese case exclusivamente cun subtipo concreto. Falamos do cancro de tipo papilar, que é a modalidade que con máis frecuencia se atopa na súa forma subclínica, é dicir, antes de producir ningún síntoma.

Un dato máis que apoia a teoría do sobrediagnóstico é que o número de mortes por cancro de tiroides, lonxe de aumentar, estabilizouse, e mesmo reduciuse, nos últimos anos.

Son as mulleres máis propensas a desenvolver cancro de tiroides?

Os números son claros: o diagnóstico de cancro de tiroides é entre 3 e 4 veces superior en mulleres que en homes. Tradicionalmente pensouse que algúns factores hormonais poderían estar detrás desta diferenza, pero non existen datos suficientemente sólidos que corroboren a hipótese.

Mesmo algúns dos últimos estudos parecen indicar que esta observación é un tanto simplista. O achado casual de tumores de tiroides en autopsias realizadas a persoas falecidas por outras causas é relativamente común. E a porcentaxe de cadáveres nos que se producen estes achados segue sendo máis ou menos constante ao longo do tempo, sen ningunha diferenza entre sexos.

Crese, sinxelamente, que as mulleres son diagnosticadas con máis frecuencia debido á diferente vixilancia médica á que son sometidas e ao desigual uso da atención sanitaria por parte de ambos os sexos. Unha cuestión que parece máis sociolóxica que fisiolóxica.

Que peso teñen os factores ambientais?

A pesar de que aínda só son especulacións, existe a sospeita de que non todo é culpa do sobrediagnóstico. Algúns datos apuntan a factores como a obesidade, unha condición estreitamente ligada ao cancro de tiroides. Con todo, aínda non queda claro se tamén está detrás do incremento de casos nas últimas décadas.

Tamén é obxecto de estudo a influencia dos disruptores endócrinos, substancias químicas capaces de interferir no funcionamento normal das nosas hormonas, neste caso, das hormonas tiroideas.

Este tipo de compostos foron descritos en innumerables elementos da nosa contorna, como pesticidas, disolventes industriais, plásticos, medicamentos e mesmo alimentos. A lista de substancias clasificadas como disruptores endocrinos cambia constantemente. Algunhas delas foron identificadas recentemente e apenas se coñecen datos sobre os seus niveis de seguridade ou efectos a longo prazo.

Apenas se coñecen datos sobre os niveis de seguridade e os efectos a longo prazo dalgúns disruptores endócrinos

Ademais, sábese que en moitos casos é a mestura dalgúns destes compostos a que pode resultar prexudicial, dificultando aínda máis a obtención de conclusións sólidas respecto diso.

Como vemos, son moitas as cuestións ás que a comunidade científica aínda trata de dar unha resposta. Mentres tanto, hai medidas con sobrada evidencia científica que nos poden axudar a manter nosa glándula tiroidea en perfectas condicións.

Manter unha alimentación equilibrada e un estilo de vida san, afastado da obesidade e o sendentarismo, é sen dúbida a mellor fórmula que temos ao noso alcance para previr patoloxías como o cancro de tiroides.


*Carmen Grijota Martínez é profesora e investigadora do Departamento de Bioloxía Celular na Facultade de Bioloxía da Universidade Complutense de Madrid e do Instituto de Investigacións Biomédicas Alberto Sols (CSIC).

Cláusula de divulgación: Carmen Grijota Martínez non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis alá do cargo académico citado.

1 comentario

  1. Debo dicir que é un excelente artigo, grazas!

    Resposta á pregunta formulada: Disparouse a incidencia.

    A lista de substancias clasificadas como disruptores endocrinos cambia constantemente? Debería dicir “aumenta constantemente”. E si se sabe con certeza que son os maiores axentes de que se dispare a incidencia. Tamén é certo que sobre todo é a mestura destes disruptores un dos problemas, o chamado “efecto cóctel”.

DEIXAR UNHA RESPOSTA

Please enter your comment!
POLÍTICA DE COMENTARIOS:

GCiencia non publicará comentarios ofensivos, que non sexan respectuosos ou que conteñan expresións discriminatorias, difamatorias ou contrarias á lexislación vixente.

GCiencia no publicará comentarios ofensivos, que no sean respetuosos o que contentan expresiones discriminatorias, difamatorias o contrarias a la ley existente.

Please enter your name here

Este sitio emprega Akismet para reducir o spam. Aprende como se procesan os datos dos teus comentarios.