Os contidos enganosos sobre saúde nas redes sociais están á orde do día. Nos últimos dous anos propagáronse tendencias virais que promoven prácticas perigosas e desinforman sobre a protección fronte ao sol. Un bo exemplo son as tatuaxes-queimaduras que se fan expoñendo unha pequena zona da pel aos raios solares para crear unha queimadura, por exemplo, en forma de corazón.
O último boato da tempada primavera-verán xurdiu en TikTok, a rede que usan sobre todo os máis novos, baixo o hashtag #bronceadosaludable. Esta moda incita a expoñerse ao sol sen protección para aumentar a tolerancia da pel e conseguir o denominado “callo solar”, que permitiría un hipotético bronceado saudable sen queimaduras.
Como tantas outras falsidades, este argumento non ten sustento en evidencias científicas. Aínda que culturalmente estamos afeitos a vincular o bronceado cun aspecto saudable e favorecedor, nada máis lonxe da realidade.
Como explica Magdalena de Troya, xefa do Servizo de Dermatoloxía do Hospital Costa del Sol, “o bronceado non debe ser interpretado baixo ningún concepto como algo saudable. É un mecanismo de defensa da pel ante a radiación ultravioleta e un signo de dano no ADN”.
Por tanto, a exposición intencional sen protección non permite desenvolver unha tolerancia ao sol ou “callo solar” a medio e longo prazo. Pola contra, aumenta os danos na epiderme, incluíndo o risco de desenvolver un melanoma ou outros tipos de cancro de pel.
Alto seguimento en redes, baixa prevención fronte ás queimaduras
O proxecto español Comunicancer é o primeiro estudo multidisciplinar que aborda a comunicación sobre o cancro centrándose especificamente na fotoprotección solar da xente nova en España. Foi levado a cabo xunto ao Hospital Ramón y Cajal, en Madrid, e o Hospital Costa del Sol, en Málaga.
O proxecto probou empiricamente que os especialistas de saúde enfróntanse a un escenario moi complexo en redes sociais. Aquí non só escasean informacións completas sobre as diversas dimensións do cancro de pel, sobre a súa prevención e os seus tratamentos, senón que, ademais, as redes son un caldo de cultivo para a diseminación de información inexacta e enganosa sobre este asunto.
A xente nova le máis información sobre bronceado que sobre prevención nas redes sociais: tres de cada catro infórmanse sobre o primeiro en Instagram, seguida de TikTok e Twitter.
Adicionalmente, os resultados do estudo epidemiolóxico de Comunicancer revelan que oito de cada dez universitarios españois sufriron queimaduras solares durante o pasado ano, o que incrementa significativamente o risco de contraer cancro de pel.
Ainara Soria, oncóloga do Hospital Ramón y Cajal, advirte que “a pel ten memoria e cada queimadura multiplica o risco de sufrir melanoma ou outros tipos de cancro de pel no futuro”.
Un modelo de comunicación que predí queimaduras solares
Comunicancer desenvolveu un sistema estatístico que relaciona as variables do Health Belief Model (un modelo de condutas relacionadas coa saúde que recobrou importancia no últimos tres anos) coas queimaduras solares. Isto permite predicir os comportamentos de risco e identificar os mozos máis susceptibles de adoptar condutas contrarias á protección solar.
O Health Belief Model destaca que a susceptibilidade percibida —crer que un pode contraer a enfermidade— é, xunto á percepción de barreiras e estímulos para actuar, o principal disparador de accións preventivas. Os resultados de Comunicancer vinculan por primeira vez o HBM ao indicador de queimadura solar.
Ao comprender as motivacións detrás dos comportamentos, pódense deseñar intervencións efectivas que diminúan as condutas de risco con relación ao cancro de pel. Os nosos achados permiten predicir os comportamentos de risco e identificar as persoas novas máis susceptibles de adoptar condutas pouco saudables fronte á protección solar para deseñar campañas máis efectivas de prevención.
*Ángeles Moreno Fernández é catedrática e investigadora do Grupo de Estudos Avanzados en Comunicación da Universidade Rey Juan Carlos e presidenta da European Public Relations Research and Education Association. Cristina Fuentes Lara é profesora contratada doutora de Comunicación na Universidade Rey Juan Carlos.
Cláusula de divulgación: O proxecto Comunicación estratéxica para a prevención do cancro de pel por fotoexposición solar (COMPREV(P)CANCER) é un proxecto I+D+i /PID2020-116487RB-100, financiado por MCIN/ AEI/10.13039/501100011033 no Plan Estatal de Investigación Científica e Técnica e de Innovación orientado cara aos Retos da Sociedade.
Cristina Fuentes Lara recibe fondos do proxecto Comunicación estratéxica para a prevención do cancro de pel por fotoexposición solar (COMPREV(P)CANCER) é un proxecto I+D+i /PID2020-116487RB-100, financiado por MCIN/ AEI/10.13039/501100011033 no Plan Estatal de Investigación Científica e Técnica e de Innovación orientado cara aos Retos da Sociedade
