*Un artigo de 

—Oe, ao final vén a ministra este venres para coñecer o traballo. Ti podes estar?

—Claro, procurarei ser puntual. Desde logo, a ocasión meréceo.

Coas decenas de miles de artigos que se publican cada ano, non é frecuente que nos visite a ministra de Ciencia e Innovación. Pero ese venres, efectivamente, reunímonos con Diana Morant para presentarlle o noso estudo: atoparamos un novo biomarcador para detectar de maneira precoz o cancro de páncreas máis común, o adenocarcinoma ductal pancreático. Este representa a terceira causa de morte por cancro en países desenvolvidos (en España rexistráronse preto de 8 700 casos en 2021).

Aquela mañá coincidía co Día Internacional do Cancro, o que facía da visita ao laboratorio e ao centro de investigación asociado ao Hospital do Mar de Barcelona unha ocasión inmellorable.

A verdade é que nós estabamos algo sorprendidos co impacto que o estudo estaba a ter. É certo que o publicamos na revista eBioMedicine, do grupo The Lancet (unha editorial de alto impacto no ámbito de saúde). Ademais, publicouse en aberto, o que fai que sexa accesible para todo o mundo, mellorando a súa difusión.

O primeiro que nos preguntou a ministra era que como chegaramos a eses resultados. Para responderlle tivemos que remontarnos anos atrás. É a historia que recuperaremos neste artigo.

A ministra de Ciencia e Innovación do Goberno de España (no centro) posa cos investigadores e investigadoras do IMIM-Hospital do Mar e do Instituto de Investigacións Biomédicas de Barcelona do CSIC durante a súa visita ao centro o 4 de febreiro de 2022. Á dereita, sen bata, os autores do artigo. IIBB - CSIC
A ministra de Ciencia e Innovación do Goberno de España (no centro) posa cos investigadores e investigadoras do IMIM-Hospital do Mar e do Instituto de Investigacións Biomédicas de Barcelona do CSIC durante a súa visita ao centro o 4 de febreiro de 2022. Á dereita, sen bata, os autores do artigo. IIBB – CSIC

Dúas investigacións trenzadas

Todo comezou cando os dous autores nos reunimos por unha colaboración que tiñamos en marcha. E de súpeto ocorréusenos que podiamos facer unha pequena investigación paralela.

Pilar levaba máis de 20 anos traballando nas bases moleculares do cancro de páncreas, un dos cancros máis mortíferos. Incorporouse ao Instituto de Investigacións Biomédicas de Barcelona (IIBB-CSIC) había pouco e unha das súas liñas de investigación consistía en buscar posibles biomarcadores para esta enfermidade.

Pablo, pola súa banda, investigaba un grupo de proteínas que usan a vitamina K para funcionar. Estas proteínas son importantes porque, entre outras cousas, interveñen na coagulación e manteñen o sangue nos vasos. Pero cumpren outras funcións: regulan a incorporación do calcio nos ósos, evitan que o calcio chegue ás arterias e algunhas funcionan como velenos extremadamente potentes. A que estudamos é especialmente enigmática, porque se une a outras proteínas nas membranas das células coma se fosen un factor de crecemento celular.

O cruzamento non foi outro que explorar que pasaba nos pacientes de cancro de páncreas cos que traballaba Pilar coa proteína que estudaba Pablo, GAS6, e cun dos seus receptores, AXL. E resultou que GAS6 e AXL estaban claramente aumentadas nos enfermos de cancro en comparación coas persoas sas.

Sabiamos de antemán que AXL desempeña a súa función unido á membrana das células. Tamén que cando se activa hai un mecanismo para apagalo: outra proteína que o corta e déixao flotando entre as células. Nese momento, ese anaco de AXL pasa ao sangue e é o que chamamos AXL soluble. Pois ben, o AXL soluble estaba especialmente aumentado nos pacientes oncolóxicos.

Ademais, estudos anteriores demostraran que, en biopsias de cancro de páncreas, AXL aparecía aumentado nas células canceríxenas. Nós corroboramos esas observacións, pero ninguén mirara se ese aumento se reflectía nos niveis da forma soluble que pasa ao sangue.

Valores alterados de AXL en persoas con cancro de páncreas

Deramos con datos moi interesantes. Con todo, os grupos cos que investigabamos eran relativamente pequenos. Así que decidimos ampliar o estudo a un segundo grupo máis numeroso, onde confirmamos os resultados. Ademais, un grupo de pacientes que tiñan inflamación crónica no páncreas, pero non cancro, tiña valores moi parecidos aos controis sans. Iso era aínda máis interesante, porque xeralmente os marcadores que sinalan que algo vai mal no páncreas adoitan aumentar cando hai inflamación, aínda que non sexa cancro.

Cando analizamos os valores en máis detalle, sorprendeunos outra característica: o aumento de AXL soluble apreciábase xa nas primeiras fases do cancro. Esperabamos que canto maior fose a gravidade, a produción de AXL soluble fose en aumento, pero os datos que tiñamos indicaban que o aumento se producía ao comezo da enfermidade e non aumentaba moito máis despois. Isto podía indicar que era un marcador temperán. Neste sentido, engadiremos un dato importante: en persoas sas que tiñan risco de padecer o cancro, os niveis de AXL soluble eran normais.

Para acabar de asegurarnos de que os niveis de AXL soluble correlacionaban co cancro de páncreas, expomos unha última pregunta: que pasaba en ratos que desenvolvían espontaneamente un cancro no páncreas porque tiñan unha mutación oncoxénica? Se a nosa hipótese era correcta, estes animais terían elevado AXL soluble no momento de desenvolver o cancro, pero non antes.

E acertamos. Todos os animais que tiñan cancro deron valores máis altos de AXL soluble que ratos idénticos que aínda non habían desenvolvido cancro. Esta proba era importante porque, a diferenza das poboacións humanas, que son moi heteroxéneas, os ratos son practicamente clons: o seu xenoma é moi parecido e as condicións ambientais nas que viven son case idénticas.

Así foi como terminamos asociando a presenza da proteína tirosina-quinasa AXL á detección deste tipo de tumores.

Un biomarcador para frear o silencio do cancro de páncreas

O cancro de páncreas é unha enfermidade extremadamente grave e agresiva. Ademais, iníciase de maneira silenciosa, sen síntomas aparentes. Por iso, atopar sinais de que algo está a ir mal canto antes é decisivo para actuar a tempo.

Este é o motivo polo que esta área de investigación é tan activa. Actualmente, o obxectivo é atopar un sinal que detecte todos os tumores de páncreas ao comezo (sensibilidade), pero que non se equivoque. É dicir, que non nos diga que hai un cancro cando non o hai (especificidade).

Ademais, e se non é moito pedir, o ideal é que se poida detectar de maneira sinxela nunha mostra fácil de obter, como unha análise de sangue.

Neste sentido, é AXL soluble ese sinal perfecto? Encantaríanos dicir que si, pero a perfección non existe e menos no ámbito dos biomarcadores do cancro de páncreas. Pero o certo é que ten vantaxes fronte a outros marcadores en sangue propostos anteriormente: facilidade de detección, boa separación con pancreatite crónica e posiblemente a mellor sensibilidade e especificidade.

Combinar varios biomarcadores para para mellorar o diagnóstico

En definitiva, hai que atopar un compromiso entre un método de baixo custo para usalo nun amplo número de persoas e que á súa vez teña unha fiabilidade suficiente para uso diagnóstico. Posiblemente non exista un único marcador que teña esas características ideais.

O noso estudo é un bo exemplo diso, porque AXL soluble en por si ten as súas limitacións como único marcador: unha pequena fracción de pacientes con cancro de páncreas son negativos a este marcador e, ademais, pode estar alto nalgunhas outras patoloxías.

Con todo, o uso combinado do noso marcador con outro chamado CA19-9 (o único aprobado actualmente para o seu uso clínico) mellora moito a especificidade e a sensibilidade do diagnóstico. Por iso, este panel de dous marcadores podería ser eficaz para a detección precoz de cancro de páncreas. Para despexar as dúbidas, teremos que ampliar o noso estudo a un número moito maior de pacientes para comprobar o seu valor diagnostico en clínica.


*Pablo García de Frutos é director do Grupo de Hemostasia e Inmunidade do Instituto de Investigaciones Biomédicas de Barcelona (IIBB-CSIC). Pilar Navarro Medrano é científica titular e xefa do grupo “Dianas Moleculares del Cáncer” do Instituto de Investigaciones Biomédicas de Barcelona (IIBB-CSIC).

Claúsula de divulgación: Pablo García de Frutos recibe fondos de MICIN, la Marató de TV3. Pilar Navarro Medrano recibe fondos do Ministerio de Ciencia e Innovación-Instituto de Salud Carlos III (ref. PI20/00625)

DEIXAR UNHA RESPOSTA

Please enter your comment!
POLÍTICA DE COMENTARIOS:

GCiencia non publicará comentarios ofensivos, que non sexan respectuosos ou que conteñan expresións discriminatorias, difamatorias ou contrarias á lexislación vixente.

GCiencia no publicará comentarios ofensivos, que no sean respetuosos o que contentan expresiones discriminatorias, difamatorias o contrarias a la ley existente.

Please enter your name here

Este sitio emprega Akismet para reducir o spam. Aprende como se procesan os datos dos teus comentarios.