Imaxine que herda un álbum familiar cheo de retratos con nomes, datas e recordos das xeracións que lle precederon.
Co paso do tempo algunhas fotos van desaparecendo: alguén leva unha, outra se extravía. O álbum, antes completo, empeza a perder coherencia. A historia fragméntase e algunhas persoas desaparecen do relato. Esta situación, entendida como unha metáfora da memoria colectiva, pode trasladarse ao patrimonio cultural. Cando este non se protexe, corre o risco de dispersarse, perderse ou caer no esquecemento.
A UNESCO, organismo dependente da ONU especializado en cultura, ciencia e educación, define o patrimonio cultural como “o legado que herdamos do pasado, co que vivimos hoxe en día e que transmitiremos ás xeracións futuras”. Este patrimonio inclúe elementos tanxibles e intanxibles, dentro dos que atopamos bens mobles (monumentos, edificios, xacementos) e inmobles (obxectos que poden ser trasladados, como cadros, retablos, manuscritos, mobles, tapices, obxectos litúrxicos e numismáticos, entre outros).
A Convención de París de 1978, tamén relacionada coa UNESCO, reafirma que os bens mobles son parte do patrimonio común da humanidade e que cada Estado é moralmente responsable do seu salvagarda. Aínda que este organismo internacional ofrece recomendacións e directrices, non impón leis. A regulación efectiva depende de cada Estado.
En xeral, no ámbito europeo, existen normas harmonizadas, como algunhas directivas e regulamentos referidos á restitución de bens culturais roubados, sobre importación ou exportación fóra da UE. Estas normas buscan impedir o tráfico ilícito e protexer o patrimonio dos Estados membros.
En España, a Lei 16/1985 do Patrimonio Histórico Español define unha categoría específica de protección, a dos Bens de Interese Cultural (BIC). Así se denominan os que posúen a máxima protección, que requiren unha declaración, –excepto os que son xa considerados xenéricos, como hórreos ou castelos, entre outros–. Tanto os bens mobles como os inmobles poden ser declarados BIC, o que depende das Comunidades Autónomas. Na actualidade todas as comunidades españolas posúen a súa propia lei de patrimonio.
Por que protexer os bens mobles?
Os bens mobles son fráxiles, portátiles e, por tanto, especialmente vulnerables. Entre os riscos aos que se enfrontan atópanse a deterioración por abandono, incorrecto almacenamento ou restauracións inadecuadas, a súa venda ou espolio, o tráfico ilícito ou a saída ilegal do país.
O control legal sobre a súa exportación ten lóxica: os bens de interese cultural non poden saír do país libremente. Isto non implica negar a súa exhibición internacional, pero si obriga a tramitar permisos.
Como regra xeral en España, os bens con menos de 100 anos non requiren autorización, os de máis desa antigüidade, incluídos en inventarios ou catálogos xerais, requiren permiso e os BIC ou incoados como tales non poden saír de forma definitiva nin con posibilidade de venda.
Existe o debate sobre se estas medidas prexudican ao mercado da arte e as antigüidades. É certo que poden frustrarse algunhas operacións de venda internacional. Con todo, como nos explica Laura Carro Abarrategui, xestora cultural especializada en arte contemporánea:
“as restricións non afectan de forma significativa á arte contemporánea, non existen tantos condicionantes á hora de trasladalo, exhibilo ou vendelo. En cambio, as obras de grandes mestres xa falecidos, cuxo valor é incalculable para o patrimonio histórico e cultural español, si están suxeitas a limitacións. Pero, en termos porcentuais, son poucas as operacións que se frustran. Algunhas transaccións de gran peso económico poden interromperse, pero estas restricións son necesarias: debemos coidar, manter e difundir o noso patrimonio, pero en ningún caso, perdelo”.
En efecto, trátase dun equilibrio entre protección e intercambio cultural.
Mirando ao pasado: vendas, espolios e descontextualización
O patrimonio español sufriu numerosas vendas e perdas, algunhas legais no seu momento, pero que supuxeron o alleamento e desarraigamento de obras crave.
Un exemplo clásico, neste caso dun ben inmoble, é a adquisición e traslado pedra a pedra, por parte do magnate da prensa americana, William Randolph Hearst, do conxunto monástico de Santa María la Real de Sacramenia (Segovia) que na actualidade exhíbese en Miami. Non se trata dun caso illado nin, no seu momento, ilegal.
No que se refire ao patrimonio moble, son coñecidos algúns exemplos pouco exitosos de exportación e intento de venda ilegal de certos bens, como o do Caravaggio descuberto hai uns anos en España pouco antes de ser poxado ou o do Picasso-Botín.
Este último tratouse dun caso de exportación ilícita no que o banqueiro Jaime Botín tentou sacar de España, ilegalmente, o cadro Busto de muller nova de Picasso, adquirido previamente sen o permiso esixido polo seu valor histórico. A pesar da negativa do Ministerio de Cultura, ocultou a obra e tentou trasladala en 2015 a Suíza no seu iate privado. Foi descuberto polas autoridades francesas e condenado a unha multa millonaria e a tres anos e un día de cárcere.
Hoxe en día, as leis protexen, aínda que non conseguen evitar do todo que se cometan delitos. En España, as forzas de seguridade do Estado colaboran nesta tarefa. Tanto a Policía Nacional, coa Brigada de Investigación do Patrimonio Histórico, como a Garda Civil co seu Grupo de Patrimonio Histórico (UCO), traballan no rastrexo de pezas roubadas, espoliadas ou o tráfico ilícito. Tamén cooperan con Europol, Interpol e outros organismos internacionais, pois no ámbito internacional determinados delitos, roubos arqueolóxicos ou casos como os espolios do Estado Islámico, mostran que a protección é urxente.
Segundo Interpol, o tráfico de bens culturais é “unha actividade de baixo risco e alta rendibilidade para redes delituosas”.
Esta organización intergobernamental desenvolveu un software, ID-Art, de recoñecemento de imaxes no que están rexistrados máis de 150 000 bens culturais. A aplicación cotexa así a fotografía introducida cunha ampla base de datos de obxectos artísticos roubados.
Aínda que iniciativas como esta contribúen á recuperación de numerosas pezas, moitas delas nunca chegan a aparecer. Exemplo diso son as pinturas de Francis Bacon subtraídas en 2015 do domicilio particular do seu herdeiro en Madrid. Aínda que catro delas foron recuperadas grazas á intervención da Policía Nacional, dez anos despois a quinta permanece en paradoiro descoñecido.
Bisnetos do patrimonio
Os medios de comunicación son un vehículo útil para mostrar a realidade do problema. Aínda que en ocasións ofrecen un enfoque sensacionalista e sen continuidade, noutras serven para unha maior visibilización de certos acontecementos, para deixar constancia do valor das pezas e para concienciar e reivindicar o seu valor cultural e simbólico para a comunidade local ou nacional.
O podcast La Fortuna é unha ferramenta valiosa para comprender os delitos contra o patrimonio cultural desde múltiples enfoques, non relacionados co roubo físico de obxectos, senón coa apropiación simbólica da cultura dun pobo que isto supón.
Como sinala o arqueólogo Carlos León Amores no primeiro episodio, ao referirse aos pecios (restos de barcos naufragados), foco de interese para os chamados “cazatesouros”: “Todos somos bisnetos destes barcos. Os tesouros non son só ouro: son parte da historia dos nosos antepasados”.
Grazas a relatos como estes, a sociedade empeza a entender que protexer o patrimonio non é só burocracia, senón responsabilidade colectiva. Non somos os seus donos, senón os seus custodios temporais. Coidalo é garantir que a memoria, a arte e a historia sigan vivas. Longa vida aos álbums familiares e ao patrimonio dos nosos pobos!
Cláusula de divulgación: María Elvira Lezcano González é membro da Asociación para a Interpretación do Patrimonio (AIP) e do Comité Español de Historia da Arte.
