César de la Fuente, no laboratorio. Foto de Jon García Urbieta
César de la Fuente, no laboratorio. Foto de Jon García Urbieta

César de la Fuente: “No 2050, as superbacterias poderían ser a maior causa de morte”

O investigador coruñés, profesor da Universidade de Pennsylvania, está considerado como un prometedor investigador na busca de novos antibióticos

Hai 33 anos naceu na Coruña César de la Fuente. Foi un rapaz que, dende ben pequeno, tivo clara a súa paixón pola ciencia. Comezou a súa traxectoria cunha licenciatura en Biotecnoloxía pola Universidade de León. En 2011, deu un salto clave na suave carreira graças a unha bolsa de ”la Caixa” para viaxar ao estranxeiro e cursar, na University of British Columbia (Vancouver, Canadá), o seu doutoramento en Microbioloxía e Inmunoloxía. Durante esta etapa especializouse no descubrimento de novas terapias para o tratamento de infeccións bacterianas; despois, fichou como investigador postdoutoral no Massachusetts Institute of Technology (MIT), entidade que o recoñeceu como xoven promesa innovadora en varias ocasións. O investigador acaba de acadar súa praza como profesor asistente na Universidade de Pennsylvania, onde está afondando na súa investigación sobre superbacterias.

Que sente ao ser nomeado xoven promesa innovadora por entidades como o MIT? Cal é a clave?

– Eu creo que a clave é traballo, sorte e estar rodeado de xente que cre en ti e que te fai ser mellor, ser a mellor versión que poidas ser. Ter paixón polo que fas tamén é fundamental; eu tiven sorte, porque atopei a miña paixón xa de pequeño. Dende pequeno sempre quixen estudar o descoñecido, que é o que che proporciona a ciencia. E tamén é necesario ter certa sensación de urxencia para finalizar os proxectos, ter esa enerxía que che leva a querer aprender máis e máis.

– Quizais como certa presión por querer avanzar máis no campo no que está traballando?

– Si, querer avanzar e, no meu caso, querer levar as investigacións á creación de novas medicinas e antibióticos; ter como ese lume detrás para axudar a progresar no coñecemento.

As “superbacterias”

– Que consecuencias ten a resistencia das bacterias aos antibióticos?

– É un problema de saúde global. Estímase que para o ano 2050 van morrer 10 millóns de persoas cada ano como consecuencia das infeccións causadas por bacterias superresistentes a antibióticos, o que supón unha morte cada 3 segundos. Baseándonos nesta predición, as superbacterias poderían ser a principal causa de morte, superando a calquera outra na nosa sociedade, mesmo ao cancro; é tremendamente urxente.

– E como sucede isto?

– Realmente as bacterias non son malas de xeito intrínseco. Intentan sobrevivir no noso corpo, e moitas fano de xeito simbiótico; non son patóxenas. As patóxenas levan a un desequilibrio co hóspede, co corpo humano. A súa resistencia desenvólvese cando ti expós unha bacteria a un antibiótico unha e outra vez; non son parvas, e de feito, os organismos máis simples que coñecemos son tremendamente intelixentes en certo modo.

A clave da súa intelixencia radica en que se replican cada 30 ou 40 minutos, dependendo da bacteria, o cal quere dicir que evolucionan neste intervalo de tempo. Ten unha capacidade alucinante para sobrevivir a calquera cousa que lles botes. De feito, lembremos que as bacterias son os primeiros organismos que existiron na Terra: son as grandes supervivintes do mundo dende hai millóns de anos. Chega un momento en que desenvolven moita resistencia para poder sobrevivir, e ademais teñen varios mecanismos que as axudan, como comunicar entre elas anacos de ADN que codifican proteínas e poden presentar resistencia.

As bacterias non son parvas, a súa resistencia desenvólvese cando cando as expós unha e outra vez a un antibiótico

– Como se combate este problema?

As farmacéuticas non están moi interesadas nos antibióticos, porque a relación custo-beneficio non é óptima. Por estraño que pareza dicilo, os antibióticos sempre foron “demasiado efectivos”: cando tes unha infección, nunhas horas estás mellor e días despois estás curado. As farmacéuticas prefiren solucións crónicas, onde tes que tomar un fármaco durante anos. É hora de non depender das farmacéuticas, polo menos ao 100%. Os gobernos, as fundacións ou as asociacións sen ánimo de lucro deberían involucrarse moito máis.

César de la Fuente acaba de incorporarse como profesor na Universidade de Pennsylvania.
César de la Fuente acaba de incorporarse como profesor na Universidade de Pennsylvania.

– Que repercusión podería ter a supervivencia das bacterias a longo prazo para a sociedade?

– Lembremos que arredor do ano 1900, a esperanza de vida no mundo rondaba os 25 ou 30 anos. Un dos factores que cambiou isto foron os antibióticos. Foi un dos avances máis importantes da historia da medicina, e axudou a aumentar esa esperanza de vida aos aproximadamente 80 que temos agora, unha das maiores cifras do mundo. Por iso é fundamental preservar estas moléculas, que son como un tesouro preciado que debemos conservar, como sociedade e a nivel mundial.

Vías de investigación

– Unha das vías abertas agora mesmo para solucionar isto é o uso de ordenadores para o deseño de moléculas. Como funciona?

– Creo que estamos nun punto álxido na capacidade para extraer antibióticos da natureza: case todos os que temos hoxe en día derivan de organismos naturais, e penso que o mundo biolóxico xa está saturado. Hai anos que non achega novas moléculas, novas estruturas. É hora de expandir este universo e mirar cara ao mundo computacional; podemos explorar estruturas químicas distintas ás derivadas da natureza.

As farmacéuticas non están moi interesadas nos antibióticos, porque a relación custo-beneficio non é óptima

– En que outras liñas de investigación traballa?

– Ademais do uso de ordenadores, outra opción é o uso de proteínas para matar bacterias. Son as moléculas da vida máis complexas, e isto pode levar á construción de novas moléculas moi interesantes, con funcións biolóxicas nunca vistas. Máis interesante aínda é que a evolución dos últimos millóns de anos explorou unha parcela moi pequena destas proteínas; a maioría do espazo é descoñecido.

Chegamos á conclusión de que a mellor maneira de facer evolución molecular usando máquinas era facelo do mesmo xeito que coa vida: co algoritmo de Darwin. Neste sentido, ensinamos aos ordenadores a executar mutacións e seleccións para poder transformar moléculas que xa existen na natureza en moléculas totalmente novas, con capacidades superiores. Estamos intentando cambiar o paradigma: en lugar de mirar só o mundo biolóxico, mirar no mundo conceptual, creado por ordenadores.

“Estamos cambiando o paradigma: hai que mirar o mundo conceptual e non só o biolóxico”

– Tendo en conta o perigo que podería supoñer, cre que este problema recibe a importancia que merece?

– Ultimamente máis. Pero o cambio de ir de novo a unha era preantibiótica é dramático: unha rozadura dun neno xogando no parque podería infectarse cunha bacteria, causar septicemia e morrer en cuestión de horas. A curta esperanza de vida era por cousas moi mundanas: cómpre ter presente que temos o perigo de voltar a esa era, onde non había moléculas para salvarnos e permitirnos vivir máis anos. Se temos isto en conta, eu penso que este problema está moi lonxe de ser considerado coa magnitude que realmente ten.

– Por que sucede isto? Que se pode facer para contribuír á concienciación?

– Non o sei. Eu penso que o mundo científico está intentando transmitir esta importancia, pero aínda non chegou. Temos que facer mellor traballo e máis divulgación. Nos últimos anos vimos xente con infeccións resistentes a todos os antibióticos dispoñibles nos hospitais. Estamos chegando realmente a un momento álxido e dramático. Se comeza a haber máis pacientes con infeccións deste tipo, aí xa non sei. A ver que facemos, pero é fundamental e corre moita urxencia investigar novas alternativas aos antibióticos que temos hoxe en día.

O MIT nomea ao galego César de la Fuente como referencia en innovación

A relación con Galicia

– Que relación gardas coa túa terra de orixe? Tes algunha colaboración?

– Eu son da Coruña, a miña familia vive aí e teño moitísimos amigos e amigas. Encantaríame estreitar lazos con Galicia, hai xente facendo cousas moi interesantes; estiven falando coa Universidade da Coruña para facer algunha colaboración, e estamos agora nese proceso de crear vínculos.

– Como valorarías, dende a túa perspectiva, a investigación que se fai aquí?

– Eu diría que as persoas galegas son moi creativas e traballadoras, dúas virtudes fundamentais para facer ciencia e ampliar o coñecemento. En Galicia, como en toda España, é necesario dedicar máis recursos á investigación: crear institucións, recrutar a xente de alto nivel mundial para que coordine os sectores… E sempre penso que Coruña é un sitio ideal. É un sitio precioso ao carón do mar, onde se podería construír unha cidade da cultura e do coñecemento; levo anos pensándoo, e ogallá fose posible facer algo así. Para min é o sitio idóneo para construír unha universidade potente, onde recrutar xente moi boa de todo o mundo. Eu estiven visitando a cidade con persoas de todo o mundo, e quedan encantados. Pero habería que proporcionar todo o demais, oportunidades para facer cousas interesantes.

“Hai que pensar fóra do convencional e saír do cauce natural do pensamento”

– Que consello lle darías a mozos e mozas investigadoras que queiran empezar a súa traxectoria?

– Eu diría que intenten, primeiro, buscar a súa paixón, a que sexa: dentro do mundo científico ou do que lles interese. Despois tamén é moi importante estar cerca de xente que te queira e que crea en ti. E despois, en relación ao que dicía Pasteur, é moi importante ten sorte pero tamén ter unha mente preparada. Hai que saber aproveitar as oportunidades e lanzarse ao baleiro para conseguir aquilo no que se cre e o que se quere facer. Pero, sobre todo, a paixón é o fundamental.

Outra cita, de Steve Jobs, di que a xente que realmente cambia o mundo é a que está un pouco tola. É importante pensar fóra do convencional e intentar saír do cauce natural do pensamento. E por último, a situación de urxencia que comentaba antes: que cada día pensemos en facer algo útil, de valor, que mellore o mundo nalgún punto.

DEIXAR UNHA RESPOSTA

Please enter your comment!
POLÍTICA DE COMENTARIOS:

GCiencia non publicará comentarios ofensivos, que non sexan respectuosos ou que conteñan expresións discriminatorias, difamatorias ou contrarias á lexislación vixente.

GCiencia no publicará comentarios ofensivos, que no sean respetuosos o que contentan expresiones discriminatorias, difamatorias o contrarias a la ley existente.

Please enter your name here

Este sitio emprega Akismet para reducir o spam. Aprende como se procesan os datos dos teus comentarios.