Venres 19 Abril 2024

Negro Púrpura: un filme rescata a febre do ouro agochado no centeo de Galicia

Sabela Iglesias e Adriana P. Villanueva, de Illa Bufarda, presentan este martes un documental sobre o caruncho, un fungo moi cotizado a mediados do século XX

“O meu fillo díxome: ‘ti vendiches droga cando eras moza’. E eu contesteille: ‘ninguén o sabía e estaba permitido’, porque é certo que estaba a Garda Civil de Betanzos vixiando… Non era o estraperlo, que había que andar a escondidas. Era unha cousa legal. Pero a etapa do caruncho… Ben, se é droga non é moi boa, pero foi unha época moi importante na Galicia dos labradores”.

As palabras de Francisca Rodríguez, de Paderne, resumen a esencia dun fenómeno que deixou pegada nunha xeración marcada pola Guerra Civil e a represión franquista. Tanto, que ata Balbino, o protagonista de Memorias dun neno labrego, conta no libro de Neira Vilas como apañaba o cornello durante a sega co seu amigo Lelo para sacar uns cartos. Francisca era unha das moitas mozas e mozos que nas décadas dos 40 e 50 do século XX se dedicaron a recoller o Claviceps purpurea, un fungo parasito do centeo que, polos alcaloides que contén, se converteu nunha prezada substancia, chegando a multiplicar por 1000 o que se pagaba, por exemplo, por un quilo de patacas. Unha historia na que se mestura o estraperlo, a daquela incipiente industria farmacéutica galega e multinacionais do sector, a caza das ‘bruxas’ de Salem, o LSD e Albert Hoffman, a CIA e, sobre todo, as testemuñas aínda vivas en Galicia do tempo do ouro negro púrpura. Negro Púrpura é, precisamente, o título do filme da produtora Illa Bufarda, dirixido por Sabela Iglesias e Adriana P. Villanueva, que este martes 6 de abril se presenta na Mostra Internacional de Cinema Etnográfico (MICE),organizado polo Museo do Pobo Galego. O filme poderá verse a partir das 19.30 no Teatro Principal de Santiago de Compostela.

Publicidade

O proxecto, que comezou hai agora tres anos o traballo de documentación e entrevistas co título “O Dentón”, mudou seu nome a Negro Púrpura, que reflicte a cor do fungo, coñecido de moitas maneiras distintas en Galicia: ademais de dentón, fálase del como cornello, cornizó, caruncho, grao de corvo, cornicelo ou dente de can. E tamén, reflicte, segundo as súas directoras, a estética do documental, na que se rescatan, das tebras do tempo e da memoria unhas historias fascinantes.

Unha época ‘dourada’, mais controvertida

Adoita compararse o caruncho co volframio, pois a época dourada dos dous produtos coincidiu no tempo e no espazo. As minas galegas fervían entre espías nazis e aliados, empresarios locais que souberon ver o filón e nativos que buscaban, tanto no mercado controlado pola industria como no contrabando (a coñecida como ‘roubeta’), unha forma de subsistir na crúa posguerra colleitando o negro e pesado metal que protexía os carros de combate. Ao tempo, nos campos de centeo, as mulleres, as nenas e os nenos peiteaban os cereais na procura dese corno que agromaba entre as espigas e se pagaba a prezo de ouro.

Aquel cornello contiña compostos do grupo ergolina. Estas substancias inducen no organismos efectos vasoconstritores e neurolóxicos. Deles saíu, por exemplo, o LSD sintetizado por Albert Hoffman, unha das drogas recreativas máis relevantes do século XX. Pero tamén teñen efectos indesexados: o ergotismo pode chegar a producir gangrena nas extremidades, e tamén está detrás do coñecido como fogo de Santo Antonio, episodios que se mergullan na tradición popular séculos atrás e falan de posesións demoníacas e herexías. Nun artigo publicado na revista Science en 1976, a psicóloga e antropóloga Linnda R. Caporael postulou a idea de que os célebres xuízos por bruxería de Salem, que tiveron lugar a finais do século XVII na colonia inglesa de Massachussets (hoxe EUA), tiñan a súa orixe nun episodio de ergotismo nas mulleres procesadas. Hai numerosos testemuños de intoxicacións con pan de centeo do que non se quitou o cornello. E mesmo algunhas especulacións falan de que a CIA estivo detrás de episodios de intoxicación colectiva como o acontecido en 1951 na localidade de Pont Saint Esprit, no sur de Francia, cando a axencia quixo experimentar cos efectos do LSD.

Francisca Rodríguez, unha das protagonistas do filme, narra como recolleu caruncho na súa mocidade. Foto: Illa Bufarda.
Francisca Rodríguez, unha das protagonistas do filme, narra como recolleu caruncho na súa mocidade. Foto: Illa Bufarda.

E que fai Galicia en todo isto? Alén dos efectos nocivos xa coñecidos moito tempo atrás, houbo quen atopou, desde o século XIX, que o fungo tiña tamén efectos antihemorráxicos e analxésicos en problemas como as cefaleas. E nel está a base, como contaba en 2014 Eduardo Rolland en GCiencia, do nacemento da industria farmacéutica galega que hoxe traballa en vacinas contra a Covid-19 ou a tuberculose e fármacos contra o cancro. O caruncho foi unha das pedras angulares que fixo posible o nacemento e crecemento de Zeltia, que despois de diversos avatares, desembocaría en grupos biotecnolóxicos de referencia como Zendal ou Pharmamar.

Ademais deste pulo industrial, Galicia albergaba máis factores a prol da explotación do caruncho, comezando pola abundancia das plantacións de centeo no país. “A nivel químico, probablemente polas condicións climáticas, o cornello galego era moi apreciado. Ademais, a recolección aínda era manual, polo que o fungo sufría moito menos deterioro”, explican as directoras de Negro Púrpura.

O alucinóxeno que creou a industria farmacéutica galega

Con todo, como lle acontecía a Francisca, boa parte da cidadanía era allea a un fenómeno que movía moreas de cartos a nivel internacional. “O que nos contou a xente é que non había tanta consciencia sobre o que estaba acontecendo; era unha época de guerra e posguerra, onde a fame estaba moi presente e o caruncho serviu para quitala en moitas casas”. Neste panorama xorden personaxes ben curiosas, lembran Adriana e Sabela: “Sorprende moito escoitar as testemuñas sobre persoas que estaban tan ben conectadas, movendo un mercado enorme, desde unha vila pequena tiñan contactos co outro lado do Atlántico, falaban en inglés, e mantiñan relacións por correspondencia con empresarios moi relevantes”, engaden. Aldeas como Dacón, en Maside, eran o primeiro elo de nodos internacionais do comercio co fungo.

Sabela Iglesias e Adriana P. Villanueva, directoras de "Negro Púrpura".
Sabela Iglesias e Adriana P. Villanueva, directoras de “Negro Púrpura”.

Mais como a febre chegou, tamén marchou. As investigacións de Albert Hoffman sobre o LSD, despois das súas célebres experiencias nas que describiu os efectos psicotrópicos deste derivado do Claviceps purpurea, foron avanzando, e acabaría sintetizando no laboratorio os distintos derivados dunha substancia que, durante séculos, alimentou as lendas populares de medio mundo. As directoras do documental deixan caer a posibilidade de que Hoffman usase caruncho galego nas súas investigacións. “Sábese que el usou caruncho adquirido en Portugal, e que parte do que se vendía alí procedía de Galicia. Quen sabe se os fungos que Hoffman usou para sintetizar o LSD viñeron dalgunha leira galega…”, deixan caer as directoras do filme.

O traballo de campo que se desenvolveu para Negro Púrpura pode verse no blog O Dentón, que recolle a viaxe por concellos como Beariz, Rubiá, Maside, Sandiás, Allariz, Paderne, O Saviñao, Nigrán ou Vilar de Santos. Decenas de entrevistas, moitas horas de conversas e documentación que toman forma nun filme cargado de sons e imaxes lisérxicas.

“Neste tempo ampliamos moito a percepción do fenómeno, e acabamos coñecendo a moita xente que recolleu o caruncho”, contan. Entre outras testemuñas, impacta a dunha muller que deu a luz despois dunha infusión con Claviceps purpurea. Este era un dos usos do fungo, que tamén se aplicaba, pola contra, como abortivo e antihemorráxicos e analxésicos. As sensacións oscilan, segundo Sabela Iglesias e Adriana P. Villanueva, “entre unha certa nostalxia que aínda dura, nas contornas máis rurais, e outras máis vinculadas ao comercio e á cidade, nas que non se botan tanto de menos aqueles tempos”.


  • Máis información sobre Negro Púrpura no web do filme.
  • Poden reservarse as entradas para a preestrea nesta ligazón, a partir das 10 horas do luns 5 de abril.

DEIXAR UNHA RESPOSTA

Please enter your comment!
Please enter your name here

Este sitio emprega Akismet para reducir o spam. Aprende como se procesan os datos dos teus comentarios.

Relacionadas

Descuberto o centeo máis antigo da península en Galicia e no norte de Portugal

Na escavación do castro do Castelo Pequeno de Santigoso, na Mezquita, apareceu unha das evidencias máis antigas datada na Idade de Ferro

O fungo alucinóxeno do centeo, o ‘ouro negro’ da Galicia do século XX

O país formou parte da súa venda internacional e tivo un peso tan importante na súa expansión que marcaba por teléfono os precios con Xapón

O centeo máis antigo da península ibérica atopouse na Mezquita

As análises realizadas no castro do Castelo Pequeno de Santigoso, no concello ourensán constatan cultivos de máis de 2.000 anos de antigüidade

O Dentón: un filme sobre a alucinante historia do “volframio vexetal”

A produtora Illa Bufarda prepara un documental sobre a febre en Galicia arredor do fungo Claviceps purpurea, parasito do centeo