Mércores 24 Xullo 2024

Domingo Fontán: toda unha vida para debuxar Galicia

O 17 de abril de 1788, hai 230 anos, comezou a vida dun home que lle puxo cara a Galicia. Antes de que agromaran as primeiras voces do Rexurdimento, a figura de Domingo Fontán foi, sen dúbida, un alicerce importante sobre o que se reconstruíu a identidade do país. Trascendeu a ciencia, tal e como amosa o respecto reverencial que lle renderon tempo despois Otero Pedrayo, Castelao ou Cunqueiro. A súa obra magna, á que consagrou gran parte da súa vida, foi a Carta Xeométrica, o primeiro mapa científico do país, e que puxo á Galicia na vangarda da cartografía. Nalgúns lugares, ata que chegou a fotografía por satélite, nada nin ninguén puido superar durante 100 anos o que conseguiu facer Fontán.

Fontán naceu na aldea de Porta do Conde, no que hoxe é o concello de Portas, nas terras de Caldas. Foi o segundo de cinco irmáns, dous homes e tres mulleres. O primoxénito, Andrés, estivo moi unido a moitos dos feitos relevantes da vida de Domingo. Xuntos comezaron a estudar en Noia co seu tío materno Sebastián, crego nesta vila, desde unha idade moi temperá. Antes, Domingo xa comezara a súa formación na parroquia de Santo André de Baliñas, no concello de Barro.

Publicidade

Con só 12 anos comezou a estudar Filosofía na Universidade de Santiago

A vila de Noia marcou de xeito decisivo a traxectoria de Fontán e a súa familia. Aquí, xunto ao tío Sebastián, na época na que o futuro xeógrafo comezou a amosar as súas aptitudes para o estudo, vivían uns relixiosos franceses que fuxiran do seu país despois da Revolución de 1789. Con eles aprendeu a que era a lingua científica de referencia naquel momento, e tamén tomou nocións de inglés. De moito lle serviría esta aprendizaxe anos despois, no transcurso da Guerra de Independencia, e no desenvolvemento da Carta Xeométrica.

Debeu demostrar boas cualidades porque con só 12 anos, en 1800, o neno Domingo matricúlase en Filosofía na Universidade de Santiago de Compostela. Como adoitaba acontecer naquel tempo, os plans de estudos abranguían moitas e diversas ramas do saber. Así, nas aulas da institución compostelá estudou tamén Teoloxía, a lingua hebrea, as Sagradas Escrituras, Institucións Canónicas, Artes, Retórica, Lóxica ou e Ciencias Exactas, como a aritmética, a álxebra, a xeometría e a física experimental.

Publicidade

Casa de Noia onde viviu Fontán, que hoxe forma parte do mercado de abastos. Foto: R. Pan.
Casa de Noia onde viviu Fontán, que hoxe forma parte do mercado de abastos. Foto: R. Pan.

Obtén cos 14 anos cumpridos, en maio de 1802, o grao de Bacharel, primeiro de moitos títulos académicos. Nese tempo, Fontán tivo como mestre a outro dos científicos máis salientables que deu Galicia: Xosé Rodríguez, o “matemático de Bermés”, que de seguro alimentou a vocación de Domingo nas súas aulas. E precisamente foi Fontán o que, debido aos compromisos internacionais de Rodríguez, o substituíu en 1814 na cátedra de Matemáticas Sublimes, que acabaría asumindo en 1818 e ata 1835. Xa en 1811 comezara a exercer como substituto na cátedra de Retórica e Belas Artes, e en 1813 na de Lóxica e Metafísica.

E como Rodríguez, Fontán tamén se viu afectado pola represión do absolutismo ao finalizar a Guerra de Independencia. Foi denunciado por liberal, e aínda que acabaría sendo absolto, esta circunstancia acarreoulle atrancos posteriores na súa carreira.

O nacemento da Carta Xeométrica

Nestes anos xa andaba na cabeza de Fontán o proxecto de dotar a Galicia dun mapa científico de seu. Sen dúbida, o seu mestre Rodríguez animou a Fontán nesta empresa. En 1808, o matemático de Bermés recibira o encargo da Junta Central Suprema de España para comezar a desenvolver un mapa exacto do país.

E o discípulo botou a andar. Un dos primeiros pasos deuno en 1816 no Pazo de Sobrecarreira, en Sigrás (Cambre), propiedade do seu amigo Antonio Loriga. Así o confirman as pranchetas que conserva a Fundación Domingo Fontán. No pombal do pazo, o matemático anotou coa axuda do teodolito as distancias e os ángulos dos puntos xeográficos de referencia. A Carta Xeométrica xa se estaba xestando.

Torre da Berenguela. Imaxe: Luis Miguel Bugallo Sánchez - CC BY-SA 3.0.
Torre da Berenguela. Imaxe: Luis Miguel Bugallo Sánchez – CC BY-SA 3.0.

Un ano despois, o gran proxecto comeza a tomar forma. Un dos símbolos do país, a Berenguela da Catedral de Santiago, serviu como punto de partida. Como mostra do seu rigor, Fontán realizou preto de 150 observacións astronómicas para marcar a ubicación exacta da Berenguela, e comezar a trazar desde alí o mapa.

Nos anos seguintes, a vida de Fontán entregouse á Carta. Sobre todo no trienio liberal, entre 1820 e 1823, a actividade do matemático foi frenética. Neste último ano, a parte occidental do mapa estaba xa case rematada. Abordou despois os traballos da parte oriental, que desenvolveu a partir da base do Corgo, preto de Lugo. En 1833, nas montañas entre Lugo e Asturias, Fontán realizou as últimas medicións.

En decembro de 1834, o matemático presentou o seu traballo ante a rexente María Cristina, que acordou financiar o gravado da Carta. A mesma rexente, como recoñecemento á valía de Fontán, nomeouno o ano seguinte, en febreiro de 1835, como director do Observatorio Astronómico de Madrid, o que impulsou a nova etapa na vida do xeógrafo, máis centrada na capital de España.

O gravado da Carta sufriu, con todo, diversos atrancos que o demoraron ata 1845. Mais Fontán non perdeu o tempo, e dedicou ese tempo a perfeccionar o mapa. Foron constantes as correccións nas medicións e a incorporación de novos lugares ao rostro de Galicia.

Moito máis ca o mapa

O xeógrafo investiu gran parte dos seus días na Carta, máis a súa vida deu para moito máis. Foi tamén profesor, político, funcionario e empresario. Os testemuños de quen o coñeceu falan dun home entregado á terra e á mellora da vida dos cidadáns do país, de carácter firme e comprometido, que falaba con feitos. As diversas facetas de Fontán entrecruzáronse de forma continua, e a súa figura contribuíu, en diversos sensos, a facer avanzar a Galicia.

Durante a súa etapa como parlamentario, defendeu de xeito reiterado unha premisa: para gobernar mellor un país, era preciso coñecelo, percorrelo, saber como e por onde se movían as súas xentes. E foi moi crítico coa visión afastada que desde Madrid se tiña de Galicia.

Mapa do proxecto do ferrocarril entre Cornes e Carril, no que participou Fontán. Consérvao a Fundación que leva o seu nome. Foto: R. Pan.
Mapa do proxecto do ferrocarril entre Cornes e Carril, no que participou Fontán. Consérvao a Fundación que leva o seu nome. Foto: R. Pan.

Alén da súa actividade docente, centrada na primeira parte da súa vida, Fontán accedeu por primeira vez a un cargo político en 1817, cando foi nomeado como membro da Xunta de Reparticións de Tributos en representación do Salnés. E foi secretario nas Deputacións de Galicia, primeiro, e na da Coruña, despois. O regreso de Fernando VII e o absolutismo apartouno desta actividade, aínda que regresaría en 1826, cando lle foi encargada a división xudicial e municipal de Galicia. E en 1829 encomendáronlle o trazado das futuras estradas que vertebrarían Galicia. Aquí, a Carta Xeométrica foi tamén esencial.

Esta primeira parte, máis achegada ao que hoxe se pode asimilar coa actividade funcionarial, deu paso, a partir da década de 1830, ao parlamentarismo. Vinculado ao Partido Moderado, Fontán levou ao Congreso o seu coñecemento do país, alén da continua formación, que nunca deixou de lado. Así, sendo xa catedrático, estudou Dereito na Universidade de Santiago, o que lle axudaría no seu labor político.

Era unha etapa convulsa, coma decote, na política española: a morte de Fernando VII deu paso ás rexencias de María Cristina e Espartero e, finalmente, o reinado de Isabel II. Como deputado, Domingo viviu as tres etapas representando, nas diferentes lexislaturas, ás provincias da Coruña, Pontevedra e Lugo. A actividade do deputado Fontán quedou rexistrada nas actas das sesións do Parlamento, que dan conta do seu estilo directo, sen ambaxes á hora de denunciar e criticar a inacción do Estado en Galicia.

O Domingo Fontán emprendedor

Despois de case 10 anos centrado na actividade parlamentaria en Madrid, Fontán renuncia por última vez ao seu asento en 1843 e establécese definitivamente en Santiago de Compostela. Comeza entón unha etapa máis centrada na actividade empresarial. Na súa casa da Rúa do Vilar, o xa ilustre xeógrafo monta un comercio de teas, licores, e cacao en gran, entre outros produtos. Tamén posúe un almacén onde gardaba roupa vella e trapos que utilizaba como materia prima para a fabricación de papel na factoría familiar do Castro, en Lousame.

O pai dos irmáns Fontán, Rosendo, foi no seu tempo accionista da fábrica, e os títulos pasarían despois ao seu cuñado crego, Sebastián. Ao morrer sen descendencia o seu tío, Andrés e Domingo fixéronse accionistas maioritarios da instalación, xa que foran adquirindo as participacións aos demais propietarios.

Fachada en ruínas da fábrica de papel do Castro, en Lousame. Foto: R. Pan.
Fachada en ruínas da fábrica de papel do Castro, en Lousame. Foto: R. Pan.

Outro dos proxectos empresariais de Fontán tivo bastante que ver coa súa Carta Xeométrica. Como xa se contou, o mapa científico foi clave no deseño da rede de estradas e camiños de ferro do país. Entre eles estivo a primeira liña de tren de Galicia, entre Cornes (Santiago) e Carril (Vilagarcía), inaugurada en 1873. Desde a década de 1860, o matemático impulsou o proxecto a través da vicepresidencia da Xunta Mixta, unha entidade encargada do estudo e o deseño do trazado da liña ferroviaria, e acabou obtendo a concesión do ferrocarril por parte da raíña.

Nos seus últimos anos, asentado na rúa do Vilar en Compostela, o polifacético Fontán mantivo a súa intensa actividade. Aínda que solicitara a xubilación do emprego de catedrático en 1851, continuou traballando para a fábrica do Castro e no proxecto do ferrocarril. Tamén xogou un papel importante na exposición compostelana de 1858, onde se expuso a Carta Xeométrica, e na Real Sociedade Económica de Amigos do País de Santiago, na que exerceu varios cargos.

O 24 de outubro de 1866, Domingo Fontán Rodríguez morreu no balneario de Cuntis por mor dunha cistite, aos 78 anos, moi preto de onde nacera. Foi soterrado no cemiterio xeral de Santiago, e as súas cinzas permaneceron nunha urna do concello desde que a familia as cedeu, en 1913, para depositalas no Panteón de Galegos Ilustres. Con todo, houbo que agardar ata o 30 de decembro de 1988 para que o home que debuxou o rostro de Galicia descansase, por fin, xunto a Rosalía, Castelao, Brañas, Cabanillas e Asorey.

Tumba de Domingo de Fontán. Foto: R. Pan.
Tumba de Domingo de Fontán. Foto: R. Pan.

DEIXAR UNHA RESPOSTA

Please enter your comment!
Please enter your name here

Este sitio emprega Akismet para reducir o spam. Aprende como se procesan os datos dos teus comentarios.

Relacionadas

Presión social e redes: as claves do éxito do cánnabis entre os mozos segundo un estudo galego

Un traballo da USC sinala que a baixa percepción de risco entre os mozos incentiva o consumo da droga máis popular tras tabaco e alcol

Antes de Humboldt e Darwin estivo José de Acosta

As obras do xesuíta do século XVI influiron a pensadores revolucionaros e iniciaron o que hoxe se coñece como a ciencia dos sistemas da Terra

Como os xacementos arqueolóxicos poden ser clave na loita contra os incendios

Unha metodoloxía deseñada na UVigo permite identificar enclaves paleontolóxicos que serían tamén puntos importantes na prevención de lumes
00:01:23

Un torneo de motos emprega a mámoa de Guítara en Pantón como rampla de saltos

ADEGA e Mariña Patrimonio denuncian que se ubique un circuito nunha zona cun conxunto arqueolóxico de ata 10 mámoas protexidas