O dolmen de Axeitos está situado na península do Barbanza, na parroquia de San Martiño de Oleiros, no concello de Ribeira. Trátase dun dolmen de corredor cunha cámara de forma aproximadamente ovalada construída con sete ortostatos, xunto cunha laxa que fai de cuberta, apoiada en tres deles. A cámara ten unhas dimensións de 2,5 metros de ancho por 3,20 de longo e unha altura interior de 1,8 metros.
A súa porta, orientada ao ESE, ten unha amplitude de 1,12 m. A orientación cara á saída do Sol é unha característica que se repite en numerosas construccións deste tipo en toda Europa. En Galicia, sucede outro tanto co dolmen de Dombate, aínda que hai outros moitos que seguen patróns diferentes, en ocasións relacionados cos ciclos da Lúa, e non en todos puido ser observada unha disposición claramente relacionada cos fenómenos astronómicos.
Coñecido popularmente como ‘A Pedra do Mouro’, a súa construción está datada entre 4000 e 3600 a. C. Fronte á apertura do dolmen de Axeitos hai un estreito corredor cuns ortostatos que actualmente apenas afloran 40 cm en altura. Non se conserva cuberta para este corredor, que tiña un mínimo de dous tramos e alcanzaría unha lonxitude máxima duns 2,30 metros. Aínda que actualmente se atopa descuberto, estaba rodeado dun túmulo de importantes dimensións.
O dolmen de Axeitos é un dos mellor conservados de Galicia e compite co de Dombate en popularidade como atractivo turístico. Este feito foi obxecto de fortes críticas que perduran ata a actualidade, ao momento de ser oportuna a pregunta: É unha sepultura, un documento prehistórico, ou un lugar de recreo?
Neste sentido, en nada axudou a primeira política adoptada pola Deputación provincial da Coruña, que adquiriu o terreo e o megalito en 1975, tras o que acometeu obras moi discutibles como a construción dun aparcamento contiguo e un murete de cachotería rodeando a leira. Anteriormente, e ademais de ser obxecto de saqueo (espolio que foi costume nos megalitos galegos), tamén padecera varios danos estruturais, como a remoción dalgunhas pedras ou cambios na estrutura do terreo.
Como a crónica de Axeitos o é tamén da súa vandalización, talvez o punto dume das agresións padecidas por este megalito sexa un gravado rupestre situado nun ortostato lateral e que representa esquemáticamente un peixe, ao uso dos símbolos paleocristiáns. En realidade, trátase dun aberrante acto de vandalismo, xa que foi gravado en torno ao ano 1997. Si se consideran antigos outros dous gravados: un en forma de cruz, no que algúns investigadores quixeron ver unha figura humana trazada de forma esquemática; e outro cun suco vertical e outros dous surcos laterais. Ambos os motivos foron atopados noutros megalitos de Galicia.
Tamén se supuxo que o interior do dolmen estaba decorado con pinturas , algo que actualmente se considera moi probable neste tipo de monumentos, aínda que en raras ocasións se teñen conservado restos.
Con todo, no ano 2003, foi atopado nas proximidades do dolmen unha pedra decorada cuns trazos que foi interpretada como un ‘ídolo’ , similar a outras esculturas antropomorfas asociadas a varios megalitos en Galicia como a Mámoa do Rei (Vilaboa, Pontevedra), Paredes de Abaixo (Paradela, Lugo) ou Forno dos Mouros (Toques, A Coruña). Estes pequenos ídolos foron atopados tamén en megalitos de Portugal e no dolmen de Alberite (Cádiz), neste caso cun asombroso parecido coas pezas norooccidentales.
